5.2.4.3 Rechtsvormwijziging geregeld (categorie 1)

Een ieder die een overeenkomst van welke aard dan ook sluit met een rechtspersoon moet er rekening mee houden dat deze rechtspersoon zijn statuten kan wijzigen en dan ook van rechtsvorm kan wijzigen omdat de wet die mogelijkheid biedt. Indien dat ongewenst is, kan voor die situatie in de overeenkomst een voorziening worden opgenomen.

In onze taalcultuur is en blijft de tekst van de overeenkomst uitgangspunt en leidend. Tekst dient wel altijd in een context (tijd en plaats) geplaatst te worden.1 Indien de tekst van de overeenkomst voor één uitleg vatbaar is dan wordt die uitleg in beginsel gevolgd. Dit vindt haar begrenzing daar waar duidelijk van een gemeenschappelijke partijbedoeling blijkt die afwijkt van de tekstuele uitleg. Een andere begrenzing is daar waar tekstuele uitleg leidt tot een onredelijk resultaat (beperkende werking van redelijkheid en billijkheid).

Het Haviltex-criterium geldt altijd vanwege de noodzakelijke uitleg.2 In contracten kan zelfs opgenomen wordt dat deze tekstueel uitgelegd moet worden. Een dergelijke clausule komt vooral in commerciële contracten voor. De kans dat een regeling getroffen is voor rechtsvormwijziging in een overeenkomst is geringer bij niet-commerciële contracten dan bij commerciële contracten. Zelfs bij commerciële contracten, opgesteld door juridische adviseurs, is veelal geen regeling voor rechtsvormwijziging opgenomen. Indien uit de tekst de gemeenschappelijke partijbedoeling blijkt, wordt de tekst gevolgd. Voor zover de gemeenschappelijke partijbedoeling niet duidelijk is of blijkt, dient aan de hand van uitleg op basis van het Haviltex-criterium de overeenkomst uitgelegd te worden. Voor commerciële contracten geldt eerder een wat objectievere partijbedoeling.3

Er is slechts één rechtsregel met betrekking tot uitleg. Voor consumentencontracten4 geldt de contra-proferentem-regel5 met betrekking tot de in de wet genoemde bepalingen6 opgenomen in algemene voorwaarden. Bij commerciële partijen dient toepassing van het contra-proferentem beginsel achterwege te blijven.7 Het gaat bij deze uitlegregel om eenzijdig opgestelde bedingen. In die gevallen geldt dat bij twijfel over de uitleg de voor de wederpartij/consument gunstigste uitleg prevaleert. Bij rechtsvormwijziging is van een eenzijdig opgesteld beding geen sprake.

Grosheide pleit voor een aanpak waarin de tekst voorop staat, vooral voor commerciële contracten die zijn gesloten tussen professionele partijen onder deskundige (juridische) begeleiding.8 Dit uitgangspunt dient ook voor niet-commerciële contracten als uitgangspunt genomen te worden aangezien tekst uitgangspunt is voor uitleg.

Uitgangspunt is dat in commerciële contracten9 woorden wel degelijk duidelijk zijn en leidend bij de uitleg van het contract.10 Uiteraard worden aan contractspartijen die zich hebben laten adviseren bij het opstellen van een contract door juristen hogere eisen aan de bewoordingen van het contract gesteld dan indien particulieren zelf teksten hebben opgesteld. Aan juridische terminologie opgesteld door juristen mag de betekenis die aan die begrippen gewoonlijk door juristen wordt toegekend, aangenomen worden.11 Verklaringen en gedragingen van partijen vervullen een essentiële rol bij de uitleg van de overeenkomst. Als door verklaringen van partijen over en weer vaststaat dat partijen een bepaalde betekenis toekennen aan een bepaling uit het contract, wordt die betekenis gevolgd. Daarnaast kan het gedrag van partijen een rol spelen. Door gedrag kan van een bepaalde betekenis van een contractsbepaling worden uitgegaan. Dat gedrag bepaalt dan de uitleg van de bepaling uit de overeenkomst.

Toch zal het niet altijd eenvoudig zijn via uitleg vast te stellen of rechtsvormwijziging geregeld is of niet. Ik noem een aantal varianten.

Ik meen dat grote terughoudendheid betracht moet worden met het aannemen van het niet van toepassing zijn van dan wel het verbinden van andere rechtsgevolgen (op grond van de beperkende werking van redelijkheid en billijkheid) dan volgt uit de tekst van de overeenkomst ten gevolge van rechtsvormwijziging.13 Het Haviltex-criterium is niet bedoeld voor een contractspartij om onder een overeenkomst uit te komen.14 Een contractspartij die na rechtsvormwijziging niet meer kan voldoen aan verplichtingen voortvloeiend uit een overeenkomst dient voor die rechtshandeling met medewerking van de wederpartij bij de overeenkomst de gesloten overeenkomst te wijzigingen.

Indien in de overeenkomst rechtsvormwijziging is geregeld, worden de volgende drie stappen gevolgd: