4.1.1 Deskundigheid van de leverancier

Welke mate van deskundigheid kan van een automatiseringsdeskundige worden geëist? Art. 7:401 BW bepaalt dat de opdrachtnemer (spreek: leverancier) bij zijn werkzaamheden de zorg van een goed opdrachtnemer in acht moet nemen. De Hoge Raad werkt deze algemene maatstaf ('goed opdracht-nemer') in zijn rechtspraak betreffende beroepsaansprakelijkheid uit in: de zorgvuldigheid die van een redelijk bekwaam en redelijk handelend vakgenoot mag worden verwacht.1 Het Hof Den Haag past dit criterium toe op de automatiseringsdeskundige in het hierna nog uitgebreid te bespreken arrest RBC/Brinkers.2 Daar oordeelt hij dat voor de beoordeling van de vraag of de automatiseringsdeskundige RBC wanprestatie heeft gepleegd jegens de afnemer Brinkers, beslissend is of het advies van RBC 'al of niet voldeed aan de mate van zorgvuldigheid en deskundigheid die van een redelijk handelend en bekwaam automatiseringsdeskundige geëist mag worden.' In het vervolg zal ik de automatiseringsdeskundige als leverancier beschouwen, analyseren wanneer de beroepsaansprakelijkheidsmaatstaf mag/moet worden aangelegd en vaststellen wat die maatstaf inhoudt.

Mag de beroepsaansprakelijkheidsmaatstaf zonder meer worden toegepast op alle leveranciers, ongeacht hetgeen waartoe zij zich hebben verbonden? Het (impliciete) antwoord van Thole lijkt te zijn: ja. Zij meent dat 'op iedere automatiseringsdeskundige, ongeacht of dit contractueel is geregeld, een zorgplicht rust om ten minste zo zorgvuldig en deskundig te handelen als een redelijk handelend en bekwaam vakgenoot.'3 Ook Stuurman lijkt deze mening te zijn toegedaan.4 Hij meent dat zorgvuldigheid en deskundigheid de centrale criteria vormen aan de hand waarvan de beroepsuitoefening van een deskundige moet worden beoordeeld. Het handelen van een deskundige moet worden getoetst aan de inspanningen van een redelijk handelend vakgenoot, aldus Stuurman.

Voorzover Thole en Stuurman zo begrepen moeten worden, vraag ik mij af of deze benadering juist is. Het enkele feit dat een automatiseringsdeskundige handelt is naar mijn idee niet bepalend voor het toepassen van de maatstaf van een redelijk handelend en bekwaam vakgenoot. Deze regel gaat uit van twee veronderstellingen: er is sprake van een deskundige en het handelen van die deskundige moet worden getoetst. Ik ga graag mee in de veronderstelling dat een KT-leverancier als deskundige moet worden aangemerkt. Dit stemt overeen met de ontwikkelingen in de rechtspraak.

Met de veronderstelling dat het handelen van de deskundige moet worden getoetst, heb ik meer moeite. Deze veronderstelling gaat immers voorbij aan de voorvraag of het handelen van de deskundige aan de beroepsaansprakelijkheidsmaatstaf moet worden getoetst. Het antwoord op die vraag is mijns inziens niet afhankelijk van de hoedanigheid van de persoon, maar van het antwoord op de vraag: welke verbintenis(sen) rusten op die persoon? Het antwoord op die vraag bepaalt aan welke verplichtingen de leverancier moet voldoen. Het handelen van de leverancier mag pas worden getoetst aan de beroepsaansprakelijkheidsmaatstaf als de leverancier (mede) een overeenkomst van opdracht heeft gesloten. De beroepsaansprakelijkheidsmaatstaf 'zorgvuldigheid en deskundigheid die van een redelijk handelend en bekwaam automatiseringsdeskundige geëist mag worden' is immers een uitwerking van de toetsingsmaatstaf 'goed opdrachtnemer' (in de zin van art. 7:401 BW). In de parlementaire geschiedenis staat daarover het volgende:

Het kan best zo zijn dat de leverancier alleen een koopovereenkomst heeft gesloten, zonder terzake te (hoeven) adviseren. Dan rust op de leverancier onder andere de verplichting een conforme zaak in de zin van art. 7:17 BW te leveren. In dat geval mag zijn handelen niet worden getoetst aan de beroeps-aansprakelijkheidsmaatstaf, maar moet de verkochte zaak worden getoetst aan de conformiteitsmaatstaf. Ik werk deze gedachte hieronder verder uit.

Rinzema en Beuving menen dat het van belang is onderscheid te maken tussen advisering en overige dienstverlening teneinde te kunnen bepalen wat van een KT-dienstverlener verwacht kan worden.6 Tegelijkertijd stellen zij vast dat dit onderscheid in de praktijk bijzonder lastig te maken is omdat (i) de adviseur de grenzen van het traditionele adviseren regelmatig overschrijdt door zowel te adviseren alsook uit te voeren en (ii) advisering vaak arm in arm gaat met overige dienstverlening. De hierna uitgebreid te bespreken Breikant-zaak laat volgens hen zien dat de juridische maatstaven die gelden voor advies niet zonder meer toepasbaar zijn op KT-dienstverleners omdat de taken die de dienstverlener op zich neemt 'onontwarbaar' zijn.7

Teneinde de dienstverlener toch te kunnen aanspreken op zijn verantwoordelijkheden, willen Rinzema en Beuving niet, zoals zij het uitdrukken, krampachtig vast blijven houden aan een tegenstelling tussen advisering en overige dienstverlening. Zij menen dat de adviesnormen van toepassing zijn als de dienstverlener een concrete oplossing voor een concreet probleem aandraagt dan wel zich voordoet als een partij die het welslagen van een KT-project begeleidt. Echter, als die situatie zich niet voordoet (en de adviesnormen dus niet van toepassing zijn), maar er (wel) sprake is van een projectrelatie, pleiten Rinzema en Beuving voor toetsing aan de begrippen 'professionaliteit' en 'presentatie'. Deze begrippen gebruiken Rinzema en Beuving om nader invulling te geven aan hetgeen de afnemer van de dienstverlener mag verwachten. De afnemer mag van de dienstverlener verwachten dat hij handelt zoals van een professional mag worden verwacht, gezien zijn taak (de overeengekomen arbeid) en functie (zijn beroep, titel). De afnemer mag van de dienstverlener ook verwachten dat hij presteert conform de hoedanigheid waarin deze dienstverlener zich heeft geprofileerd (de presentatie).

Ook in de benadering van Rinzema en Beuving kan ik mij niet vinden. Zij gaan er van uit dat op de algehele relatie tussen afnemer en leverancier één set normen van toepassing is: of de adviesnormen (beroepsaansprakelijkheid) of de door hen bedachte normen professionaliteit en presentatie. Welk van deze twee set normen volgens Rinzema en Beuving in een concreet geval van toepassing is, is voor mij niet altijd even duidelijk. Rinzema en Beuving menen dat de adviesnormen 'zeer waarschijnlijk' van toepassing zijn als de afnemer niet of nauwelijks deelneemt aan de uitvoering van het project.8 Van advisering is, naar zij menen, ook sprake als de dienstverlener de belangrijkste rol binnen het project op zich neemt. Echter, de normen professionaliteit en presentatie zijn huns inziens van toepassing als de afnemer wel deelneemt aan de uitvoering en/of de dienstverlener één van de belangrijke partijen bij de uitvoering van het project is. Door het gebruik van zowel indicatoren (de woorden 'zeer waarschijnlijk') alsook criteria (de woorden 'als de afnemer wel deelneemt aan de uitvoering') wordt het lastig te beoordelen wanneer met welke set normen moet worden gewerkt.

Welke normen zijn, volgens de theorie van Rinzema en Beuving, bijvoorbeeld van toepassing als een dienstverlener in het kader van een bedrijfsautomatisering samen met de afnemer software ontwikkelt (uitvoering) en adviseert over de aanschaf van hardware waarop die software zal draaien (advisering)? In dit geval is het adviseren over de aan te schaffen hardware een sequeel van (en ondergeschikt aan) de softwareontwikkeling. In de ogen van Rinzema en Beuving zouden hier de normen professionaliteit en presentatie moeten worden toegepast. Er zou dus voor wat betreft de relatie tussen partijen gekeken moeten worden naar wat van die dienstverlener gezien zijn presentatie en geobjectiveerde taak en functie, mag worden verwacht.

Deze benadering komt in feite neer op absorptie. Aangezien er volgens Rinzema en Beuving maar één set normen van toepassing kan zijn, wordt gekeken naar het belangrijkste onderdeel van de overeenkomst. Vervolgens worden de normen die van toepassing zijn op het belangrijkste gedeelte van de overeenkomst van toepassing verklaard op de hele overeenkomst. Anders gezegd, de normen die van toepassing zijn op het belangrijkste onderdeel van de overeenkomst absorberen de normen die van toepassing zijn op het minder belangrijke onderdeel van de overeenkomst.

De aldus verdedigde absorptietheorie valt niet te verenigen met het wettelijk stelsel. De wetgever heeft in art. 6:215 BW gekozen voor de combinatietheorie. Deze theorie komt er op neer dat als een overeenkomst voldoet aan de omschrijving van twee of meer door de wet geregelde bijzondere overeenkomsten, de bepalingen van elk van deze overeenkomsten naast elkaar van toepassing zijn. Deze hoofdregel lijdt volgens voornoemd artikel slechts uitzondering als die bepalingen 'niet wel verenigbaar zijn of de strekking daarvan in verband met de aard van de overeenkomst zich tegen toepassing verzet.' Uit de parlementaire geschiedenis blijkt dat uitzonderingen op de hoofdregel moeten worden gemotiveerd: 'Ondergetekende ... ziet ... in het onderhavige artikel ... een zekere leidraad voor de partijen en de rechter, in deze zin dat de combinatietheorie hoofdregel is en dat uitzonderingen daarop wel gemotiveerd dienen te worden.'9

Rinzema en Beuving motiveren het afwijken van de in de wet verankerde combinatietheorie en het introduceren van een nieuwe set normen (impliciet) door te wijzen op de 'onontwarbaarheid' van de taken van de dienstverlener. Dat iemand meerdere taken op zich neemt, is mijns inziens op zich geen reden van het wettelijk stelsel af te wijken. Het is waar dat de samenloop van advies-en leveranciersactiviteiten tot kwalificatievragen aanleiding geeft.10 Deze vragen zijn echter niet onoplosbaar, zoals ik hierna zal betogen.

Bovendien introduceren Rinzema en Beuving mijns inziens een schijnoplossing. Het ene, in hun ogen onoplosbare probleem (onontwarbaarheid van taken) vervangen zij door een ander probleem (bepalen wanneer beoordeeld moet worden aan de hand van adviesnormen en wanneer aan de hand van de normen professionaliteit en presentatie). Ook maken Rinzema en Beuving naar mijn mening onvoldoende aannemelijk waarom opeens nieuwe normen moeten worden geformuleerd terwijl niet vaststaat dat de huidige normen niet voldoen.

Zoals gezegd ben ik van mening dat de verplichtingen waaraan de leverancier moet voldoen bepaald worden door de verbintenissen die volgens contract, wet en rechtspraak op hem rusten. Ik zal proberen deze stelling te verduidelijken aan de hand van twee voorbeelden.

Het eerste voorbeeld luidt als volgt. Een afnemer vraagt een leverancier met naam en toenaam aangeduide hardware aan hem te verkopen, zonder daarbij prijs te stellen op advies. De leverancier verkoopt en levert die specifieke hardware aan de afnemer. Waartoe heeft de leverancier zich verbonden? Naar mijn idee tot het geven van een zaak (art. 7:1 BW) die conform is (art. 7:17 BW), niet tot het verrichten van werkzaamheden (art. 7:400 BW) als een goed opdrachtnemer (art. 7:401 BW). Indien de hardware niet goed functioneert en schade veroorzaakt, moet dus worden getoetst of de hardware conform was (art. 7:17 BW). Met Vandenberghe meen ik dat niet relevant is of de leverancier als goed opdrachtnemer gehandeld heeft, dat wil zeggen gehandeld heeft met de mate van zorgvuldigheid en deskundigheid die van een redelijk handelend en bekwaam leverancier geëist mag worden (art. 7:401 Bw).11 Het gaat hier om een conformiteitstoets, niet om een beroepsaansprakelijkheidstoets.

Het tweede voorbeeld betreft een variant op het eerste voorbeeld. Stel de afnemer vraagt de leverancier hardware aan hem te verkopen die geschikt is voor gebruik in zijn bedrijf. De leverancier adviseert de afnemer vervolgens bepaalde hardware te kopen. De afnemer koopt de aldus geadviseerde hardware van de leverancier. Naar mijn idee is hier sprake van een gemengde overeenkomst in de zin van art. 6:215 BW. Zij voldoet immers aan de omschrijving van twee verschillende soorten bijzondere overeenkomsten, de overeenkomst van opdracht (art. 7:400 e.v. BW) en de overeenkomst van koop (art. 7:1 e.v. BW). Art. 6:215 BW behelst de hoofdregel dat in dat geval de bepalingen van beide soorten overeenkomsten naast elkaar van toepassing zijn. Bij het uitvoeren van zijn adviestaken moet de leverancier voldoen aan de zorgvuldigheid en deskundigheid die van een redelijk handelend en bekwaam leverancier geëist mag worden. Bij het uitvoeren van de koopovereenkomst moet de leverancier onder andere conforme hardware leveren.

Wat nu als de geleverde hardware in het tweede voorbeeld niet geschikt is voor gebruik in het bedrijf van de afnemer en daardoor schade ontstaat. Welke mogelijkheden staan de afnemer dan ten dienste van de leverancier schadevergoeding te verkrijgen? Dat moet worden bepaald door het antwoord op de vraag door de schending van welke verbintenis de schade is veroorzaakt. Is de schade veroorzaakt doordat het advies niet voldeed aan de mate van zorgvuldigheid en deskundigheid die van een redelijk handelend en bekwaam leverancier geëist mag worden? In dat geval is de leverancier tekort geschoten in de nakoming van het gedeelte van de overeenkomst dat als overeenkomst van opdracht is te kwalificeren. De schade kan echter ook zijn veroorzaakt doordat de hardware non-conform was. In dat geval is de leverancier tekort geschoten in de nakoming van het gedeelte van de overeenkomst dat als koopovereenkomst is aan te merken. Uiteraard is het ook mogelijk, zo niet waarschijnlijk, dat de schade is veroorzaakt door schending van beide verbintenissen. In dat geval kan de afnemer kiezen voor welk anker hij gaat liggen: non-conformiteit, beroepsaansprakelijkheid of beide (primair/subsidiair). Welke keuze hij maakt zal onder andere afhangen van zijn bewijspositie en overige gevolgen (zoals Macht- en verjaringstermijnen) die verbonden zijn aan zijn keuze.

Als voorbeeld voor de toepassing van de combinatietheorie in de ICT valt te noemen het vonnis van de Rechtbank Maastricht in de zaak Houben/Lintsen.12 Volgens deze uitspraak besteedt Lintsen elektrotechnische en automatiseringswerkzaamheden met betrekking tot een aantal productielijnen uit aan Houben. Houben vordert in conventie betaling van onbetaalde facturen, Lintsen in reconventie ontbinding en schadevergoeding wegens wanprestatie. De rechtbank meent dat de overeenkomst moet worden gezien als een overeenkomst van opdracht voor wat betreft de automatiseringswerkzaamheden en aanneming van werk voor wat betreft de elektrotechnische werkzaamheden.

Laten we in het vervolg van deze paragraaf gemakshalve veronderstellen dat de leverancier een overeenkomst van opdracht sluit. Voor het beoordelen of sprake is van een tekortkoming in de nakoming van die overeenkomst, moet dus worden getoetst of het handelen van de leverancier voldoet aan hetgeen van een redelijk handelend en bekwaam leverancier geëist mag worden. Het is belangrijk vast te stellen dat hier sprake is van een minimumnorm. Als de daadwerkelijke deskundigheid van de leverancier lager is dan de minimumnorm, dan wordt zijn handelen desalniettemin aan de minimumnorm getoetst. Bezit de deskundige echter een hogere mate van deskundigheid dan de minimumnorm, dan moet zijn handelen aan deze hogere mate van deskundigheid worden getoetst.

Overigens is het bepalen van de verbintenissen die op de leverancier rusten niet alleen relevant voor het bepalen van de verplichtingen die daaruit volgens de wet voortvloeien. Ook contracten kunnen bepalen dat het rechtsgevolg bij schending van de ene verbintenis verschilt van die van een andere verbintenis. Zo hanteren de BiZa-contracten twee exoneraties die afhankelijk zijn van de aard van de geschonden verbintenis: een exoneratie voor beroepsaansprakelijkheid en een (doorgaans lagere) exoneratie voor alle andere vormen van aansprakelijkheid. Verder komt in de BiZa-contracten een aparte exoneratie voor schade aan personen en zaken voor. Die exoneratie is niet afhankelijk van de geschonden verbintenis, maar van de aard van de ingetreden schade.

Hierboven heb ik verdedigd dat de aard van de verplichtingen waaraan de leverancier kan worden gehouden, wordt bepaald door de verbintenis(sen) die volgens contract, wet en rechtspraak op hem rusten. De zwaarte van die verplichtingen wordt mede bepaald door tijdsverloop.13 Dit zeg ik omdat KT-projecten vaak maanden, zo niet jaren, duren.

Mijns inziens moet het minimumniveau van de verplichtingen waaraan de leverancier moet voldoen voor het eerst worden vastgesteld op het moment dat de betreffende overeenkomst wordt gesloten. Dat minimumniveau wordt vastgesteld aan de hand van de verbintenis(sen) die op de leverancier rusten. Moet de leverancier zijn werkzaamheden verrichten krachtens een overeenkomst van opdracht, dan moet hij bij zijn werkzaamheden de zorg van een goed opdrachtnemer in acht nemen (art. 7:401 BW), dat wil zeggen voldoen aan de mate van zorgvuldigheid die van een redelijk handelend en bekwaam leverancier geëist mag worden (RK /Brinkers).14 Is de daadwerkelijke deskundigheid van de leverancier op een hoger niveau dan dit minimumniveau, dan wordt het minimumniveau 'vastgezet' op het niveau van de daadwerkelijke deskundigheid.

Het moment waarop het schadeveroorzakende feit zich voordoet, is het tweede moment waarop het niveau van de verplichtingen waaraan de leverancier moet voldoen wordt vastgesteld. Is dit niveau op dat moment onder of op het minimumniveau, dan wordt het niveau bepaald op het minimumniveau. Is dit niveau op dat moment boven het minimumniveau, dan wordt het niveau bepaald op het daadwerkelijke niveau. Vervolgens wordt dit niveau afgezet tegen dat van de afnemer (zie 4.1.3).

Over het algemeen zal de deskundigheid van de leverancier toenemen gedurende het KT-project. Bij bijvoorbeeld outsourcen kunnen deze niveaus echter abrupt veranderen. Ik waag mij hier niet aan een uitputtende definitie van het begrip outsourcing. Voor dit voorbeeld volstaat het outsourcing als volgt uit te leggen. Een onderneming draagt een deel van zijn bedrijfsactiviteiten, in dit voorbeeld de KT-werkzaamheden, (onder andere) uit kostenoverwegingen over aan een derde, in dit geval een ICT-leverancier. De werknemers die vóór de outsourcing tot de KT-afdeling van de afnemer behoren, gaan in beginsel over op de leverancier door overgang van onderneming (art. 7:662 e.v. BW). Op dat moment beschikt de leverancier in de regel over een hoop aanvullende kennis over de KT-diensten die de afnemer afneemt. Deze kennis wordt aan de leverancier toegerekend op het moment dat deze KT-afdeling bij hem in dienst is getreden.

Welke eisen kunnen volgens de beroepsaansprakelijkheidsmaatstaf concreet aan een leverancier worden gesteld? Op hem kunnen bepaalde informatie-, waarschuwings- en adviesplichten rusten. Welke van deze verplichtingen op hem rusten en wat de zwaarte daarvan is, zal onder andere afhangen van de aard van de werkzaamheden die hij op zich heeft genomen en de mate van deskundigheid die hij bezit althans geacht wordt te bezitten. Een en ander zal ik hierna verduidelijken aan de hand van een aantal KT-uitspraken. Ik vat deze uitspraken eerst samen en distilleer daaruit vervolgens de grote lijnen.

Over het algemeen wordt aangenomen dat deze informatie-, waarschuwingsen adviesplichten zwaarder zijn naarmate de leverancier (meer) adviseert. Een leverancier adviseert als hij een oplossing aanbiedt voor de organisatie van de afnemer of ingaat op verzoeken van de afnemer om raad.15 Zoals uit deze uitspraken blijkt, wordt vrij snel aangenomen dat leveranciers adviseren en dat de schade veroorzaakt is door het niet, althans niet behoorlijk, nakomen van de adviesverplichting.

Volgens een arbitrale uitspraak, die ik Magneetkaart noem, koopt een afnemer in 1975 van een leverancier een magneetkaartcomputer voor directe informatieverwerking met daarbij behorende software.16 Hoewel het systeem an sich functioneert, is het niet bruikbaar in het bedrijf van de afnemer. Het uitzoeken, invoeren en nadien weer opbergen van de grote hoeveelheid magneetkaarten kost zo veel tijd dat met het systeem praktisch niet te werken valt. De leverancier vordert betaling van de gefactureerde bedragen omdat de afnemer weigert deze te betalen.

De arbiters oordelen dat de leverancier, als verkoper van specialistische hardware zich, voordat hij contracteerde met de afnemer (die op dat gebied een leek is), had moeten afvragen of deze hardware in redelijkheid bruikbaar kon zijn voor de afnemer. Gezien de aard van het bedrijf van de afnemer en de stand van de techniek in 1975 kon de leverancier deze vraag bevestigend beantwoorden, aldus de arbiters. De arbiters rekenen de afnemer aan dat hij geen adviseur heeft ingeschakeld voordat hij met de leverancier in zee ging. Bovendien verwijten de arbiters de afnemer dat hij zich niet heeft onthouden van het geven van verdere opdrachten toen hij aan het nut van het systeem ging twijfelen. De afnemer wordt veroordeeld tot betaling van de openstaande bedragen.

Broere koopt vóór 1979 geavanceerde elektronische hardware van Olivetti.17 Deze hardware kan slechts worden gebruikt in een omgeving die aan strenge eisen voldoet. Olivetti verricht geen vooronderzoek naar de omstandigheden in het bedrijf van Broere. Partijen komen overeen dat Broere (niet Olivetti) zou zorgen voor de 'conditionering' van de ruimte waar de hardware zou worden geplaatst. Nadien blijkt dat de omstandigheden in de ruimte waar de hardware wordt geplaatst zo ongunstig zijn dat de hardware niet goed werkt. Olivetti vordert betaling van de openstaande rekeningen. Broere vordert (in reconventie) ontbinding en schadevergoeding wegens wanprestatie.

De Rechtbank meent, gelet op het ernstig falen van Olivetti, dat Olivetti jegens Broere wanprestatie heeft gepleegd en wijst de vordering van Olivetti af en de vorderingen van Broere toe. Olivetti stelt hoger beroep in en beroept zich bij pleidooi op haar algemene voorwaarden. De algemene voorwaarden sluiten aansprakelijkheid voor alle vormen van schade uit.

Het Hof oordeelt dat Broere heeft mogen aannemen dat de ruimte waar zij de hardware wilde plaatsen daarvoor geschikt was, althans dat zij deze middels 'conditionering' geschikt zou kunnen maken en dat Olivetti hierover zou kunnen adviseren. Immers, Olivetti is volgens het Hof in haar relatie tot Broere te beschouwen als een deskundige, die de strenge eisen die aan de omgeving worden gesteld, precies kent en geacht moet worden in staat te zijn te beoordelen of de omgeving waarin Broere de hardware wilde plaatsen aan die eisen voldeed. De vordering van Olivetti wordt afgewezen door het Hof omdat Olivetti tekort schoot in de op haar rustende verplichtingen. De vordering van Broere wordt eveneens afgewezen vanwege Olivetti's aansprakelijkheidsuitsluiting.

De Hoge Raad vernietigt het arrest van het Hof. Het Hof had geen acht mogen slaan op de aansprakelijkheidsuitsluiting omdat daarop pas bij pleidooi een beroep werd gedaan. De Hoge Raad doet de zaak zelf af door het vonnis van de Rechtbank te bekrachtigen.

In 1977 vraagt Brinkers, een margarine fabriek, aan RBC te adviseren over het opnieuw automatiseren van haar op mainframes gebaseerde bedrijfsvoering.18 Brinkers dringt daarbij aan op spoed omdat zij de op dat moment in gebruik zijnde computers op korte termijn buiten gebruik wil stellen. RBC adviseert Brinkers een minicomputer aan te schaffen die op realtime verwerking is ingesteld. Ook adviseert RBC Brinkers de bestaande programma's 1 op 1 over te zetten op deze nieuwe minicomputer. RBC attendeert Brinkers erop dat in verband met de gekozen snellere methode uitgegaan moet worden van de op dat moment bekende, beperkte gegevens. RBC meldt in een vergadering dat eigenlijk eerst een gedegen informatieplan moet worden uitgewerkt als basis voor de automatisering, maar dat alle aanwezigen ervan uitgaan dat ter wille van de snelheid een concessie is vereist. Om die reden stelt RBC geen diepgaand onderzoek in naar de bedrijfsstructuur van Brinkers. RBC zet tijdens voornoemde vergadering verder uiteen dat Brinkers goeddeels af moet gaan op het advies van RBC en zich daarover niet mede een oordeel kan vormen omdat zij niet dezelfde expertise bezit als RBC. RBC selecteert het softwarebedrijf ACT om een systeemanalyse te maken en de software te programmeren.

Het nieuwe systeem functioneert gebrekkig. Er ontstaat een grote achterstand in Brinkers' administratie, waardoor Brinkers aanzienlijke schade lijdt. Brinkers verbreekt de relatie met RBC en probeert haar schade op RBC te verhalen.

De Rechtbank wijst de vorderingen van Brinkers af. In hoger beroep formuleert het Hof Den Haag het criterium aan de hand waarvan moet worden beoordeeld of RBC wanprestatie heeft gepleegd. Het Hof stelt voorop dat voor de beoordeling van de vraag of RBC wanprestatie heeft gepleegd beslissend is of het advies de bewuste minicomputer te kiezen — mede gelet op de gegevens omtrent de gang van zaken in het bedrijf van Brinkers die RBC ten tijde van het geven van het advies ter beschikking stonden — al of niet voldeed aan de mate van zorgvuldigheid die van een redelijk handelend en bekwaam leverancier geëist mag worden.

Het Hof bepaalt vervolgens wat Brinkers in concreto van RBC mocht verwachten. Aan RBC kan volgens het Hof als organisatiedeskundige verweten worden dat zij te gemakkelijk aannam dat Brinkers een gewone verkooporganisatie was, hetgeen niet het geval was, en dat daarom een minicomputer met een realtime verwerking zou voldoen. Gezien de grote belangen die op het spel stonden, mocht van een zorgvuldig handelend adviseur als RBC worden verwacht dat zij, voordat zij haar advies uit bracht, een deugdelijk onderzoek instelde naar de structuur van het bedrijf. Dat heeft RBC niet gedaan. Uit getuigenverklaringen en deskundigenrapporten leidt het Hof af dat het merendeel van Brinkers administratiesystemen vroeg om een batchverwerking en er relatief weinig behoefte is aan realtime verwerking. Gezien deze vele batch-processen voldoet RBC's advies een minicomputer aan te schaffen, die vooral voor realtime verwerking geschikt is, niet aan de mate van zorgvuldigheid die van een redelijk handelend en bekwaam leverancier geëist mag worden. Als RBC wel voorafgaand aan de implementatie een deugdelijk onderzoek zou hebben verricht, zou haar duidelijk zijn geworden dat de minicomputer niet geschikt was voor de vele batchprocessen in het bedrijf van Brinkers en dat het 1 op 1 overzetten van de batchgeoriënteerde programma's op een computer die was ingesteld op realtime verwerking problemen zou opleveren.

Ook het feit dat Brinkers op spoed aandrong disculpeert RBC niet, aldus het Hof. RBC had, als dit nodig was om een verantwoord advies uit te brengen, de benodigde tijd voor een diepgaand onderzoek naar de bedrijfsstructuur van Brinkers moeten verlangen. De mededelingen van RBC dat uitgegaan wordt van beperkte gegevens en dat ter wille van de snelheid een concessie is vereist, zijn naar het oordeel van het Hof te algemeen en vrijblijvend van aard om te kunnen worden aangemerkt als voorbehouden met betrekking tot het advies of om te kunnen concluderen tot risicoaanvaarding door Brinkers. Wanneer RBC de risico's, die zijn verbonden aan de gekozen snelle methode, niet voor haar rekening wenste te nemen, had zij dit volgens het Hof uitdrukkelijk moeten stipuleren, te meer omdat RBC begreep en ook moest begrijpen dat Brinkers voer op het kompas van de door haar ingeschakelde adviseur.

Het Hof oordeelt verder dat RBC zich evenmin mag verschuilen achter haar stelling dat ACT'S software gebrekkig is. ACT programmeerde op basis van de adviezen en de informatie die RBC aan haar verstrekte. De ontstane problemen zouden niet zijn opgelost als deze software wel functioneerde. De oorzaak van die problemen lag immers in het verkeerd gekozen uitgangspunt een computer aan te schaffen die op realtime verwerking is ingesteld. De Hoge Raad bevestigt het oordeel van het Hof.

Uit de arbitrale uitspraak Dolmans/Burroughs blijkt dat Burroughs zich in 1982 en 1983 verplicht twee apotheken van Dolmans in clusterverband te automatiseren.19 Burroughs levert de systemen te laat en als ze eenmaal geleverd zijn, veroorzaken ze storingen waardoor een administratieachterstand van twee maanden ontstaat. Dolmans vordert ontbinding en schadevergoeding wegens wanprestatie.

De Stichting Raad van Arbitrage voor Metaalnijverheid en -Handel oordeelt dat de teleurstellingen zijn veroorzaakt doordat het systeem niet gefaseerd in gebruik is genomen, Dolmans te veel extra eisen stelde en teveel binnen te korte tijd verwachtte van Burroughs, zichzelf en zijn personeel. Arbiters verwijten Burroughs dat zij Dolmans niet van ongefaseerde ingebruikneming heeft weerhouden, hoewel zij als deskundige had behoren te voorzien dat dit tot problemen zou leiden. Verder menen arbiters dat Burroughs over het hoofd zag dat zij niet uitsluitend optrad als leverancier, maar ook als expert waarop een leek moet kunnen vertrouwen. Burroughs had Dolmans voor te hoog gespannen verwachtingen dienen te behoeden, aldus de arbiters. Toch wijzen de arbiters Dolmans vorderingen af, omdat de op de overeenkomst toepasselijke vIFKA-voorwaarden ontbinding en schadevergoeding uitsluiten en de wanprestatie van Burroughs volgens arbiters niet van voldoende belang is om in de weg te staan aan een beroep op de vIFKA-voorwaarden.

Atel adviseert de Stichting CAI Bemmel bij de aanleg en exploitatie van een centrale antenne-inrichting (cm) voor radio- en televisieprogramma's.20 Stichting CAI Bemmel stelt een programma van eisen op. Atel stelt op basis van dit programma van eisen een bestek op waaraan de CAI moet voldoen. De Stichting CAI Bemmel geeft een derde opdracht de CAI te ontwikkelen op basis van het bestek. Deze derde ontwikkelt de CAI conform het bestek. Echter, de CAI blijkt niet van voldoende kwaliteit te zijn. Daardoor zijn verbeteringen nodig. De Stichting CAI Bemmel vordert exploitatieverliezen en de kosten van de verbeteringen.

De Rechtbank Arnhem meent dat Atel als de professionele, bij uitstek deskundige partij moet worden beschouwd. Zij aanvaardde de mogelijkheden die in het programma van eisen waren opgenomen. Daarvoor heeft zij in te staan. Ook als een derde conform het door Atel gemaakte bestek een opdracht uitvoert. Atel wordt daarom veroordeeld tot betaling van de exploitatieverliezen en de kosten van de verbeteringen.

PSA levert in 1985 standaardsoftware aan en ontwikkelt maatwerksoftware voor de papierfabriek CVG.21 PSA verplicht zich deze software af te stemmen op de aanwezige hardware. De toepasselijke algemene voorwaarden van PSA bepalen dat haar aansprakelijkheid beperkt is tot een bedrag van NLG 100.000. Het door PSA geleverde systeem heeft nooit integraal operationeel gedraaid, onder andere vanwege opslagproblemen. CVG ontbindt de overeenkomst en vordert schadevergoeding wegens wanprestatie.

De Rechtbank Zwolle oordeelt dat geen sprake is van een zodanige mate van schuld aan de zijde van PSA dat zij geen beroep zou mogen doen op haar aansprakelijkheidsbeperking. Daarbij acht de Rechtbank van belang dat het automatiseringsproject betrekking heeft op een geheel productieproces. Dat is volgens de Rechtbank zodanig omvangrijk en ingewikkeld dat velerlei niet voorziene en ook moeilijk voorzienbare en niet eenvoudig onderkenbare complicaties kunnen optreden. De Rechtbank verwijt PSA dat zij zich niet op de hoogte heeft gesteld van de eigenschappen van de hardware met het oog op de afstemming tussen hard- en software. Had zij dat wel gedaan, dan had zij de opslagproblemen kunnen onderkennen en verhelpen.

In CARD/CCV oordeelt het Hof Arnhem over het volgende.22 CARD sluit op 30 juni 1987 een overeenkomst met Esso, waarbij Esso het gebruik van de creditcard van CARD — de Van der Valk Clubcard — met ingang van 1 juni 1987 als betaalmiddel accepteert. Die overeenkomst bepaalt: 'Teneinde CARD B.V. in het bezit te stellen van geautomatiseerd verwerkte transacties op tape, gaat CARD B.V. onvoorwaardelijk akkoord met datacommunicatie tussen de point-ofsale terminal en een mainframe van Esso of van een door haar aangewezen derde.' Esso wijst ccv als derde aan.

CARD sluit met ccv een overeenkomst, waarop door ccv uitdrukkelijk de cosso-voorwaarden van toepassing worden verklaard. De cosso-voorwaarden zijn opgesteld door de (toenmalige) branchevereniging van KT-leveranciers. De overeenkomst verplicht ccv om alle gegevens betreffende de elektronische transacties bij Esso, waarbij gebruik wordt gemaakt van een Van der Valk Clubcard, op te halen en per diskette aan CARD te leveren. Omstreeks 5 maart 1991 levert ccv aan CARD een computerdiskette met onjuiste elektronische (creditcard-)gegevens, ten gevolge waarvan aan een aantal kaarthouders een foutieve factuur wordt verstuurd en de rekeningen van die kaarthouders die daartoe een machtiging hadden afgegeven, voor onjuiste bedragen worden gedebiteerd. ccv levert achtereenvolgens twee diskettes ter correctie bij CARD en CARD herstelt de fouten tenslotte. CARD stelt ccv aansprakelijk voor de herstelkosten.

De Rechtbank Arnhem honoreert ccv's beroep op de exoneratie in de cosso-voorwaarden. In hoger beroep oordeelt het Hof Arnhem echter dat het beroep van ccv op de bewuste exoneratie in de cosso-voorwaarden jegens CARD onder de hierna te noemen omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Het Hof baseert dit oordeel op de volgende — in onderling verband en samenhang te beschouwen — feiten en omstandigheden:

In Breikant beslissen de arbiters benoemd door de Stichting Geschillenoplossing Automatisering (sGoA) over de volgende feiten.23 Een fabrikant van breikant en aanverwante producten wenst zijn voorraad te verminderen en zijn machines efficiënter te bezetten. Begin 1992 vraagt deze fabrikant een adviseur te adviseren bij de keuze voor een nieuw automatiseringspakket dat dit mogelijk maakt. Ook vraagt de fabrikant de adviseur hem te begeleiden in het daaropvolgende implementatietraject. Op de adviesovereenkomst zijn de cossovoorwaarden 1990/1993 van toepassing. Dit zijn voorwaarden die zijn opgesteld door de (toenmalige) branchevereniging van KT-leveranciers. De fabrikant en de adviseur stellen samen een definitiestudie op. Volgens de definitiestudie is van cruciaal belang dat medewerkers van de fabrikant zich committeren aan het project en daarvoor voldoende tijd vrij maken.

Een stuurgroep wordt in het leven geroepen. De directeur van de fabrikant zit de stuurgroep voor. De stuurgroep stelt een plan van aanpak op. Dat plan bepaalt dat het project onder verantwoordelijkheid van de fabrikant wordt uitgevoerd, dat gebruik wordt gemaakt van de expertise en assistentie van de adviseur en dat de fabrikant en de leverancier het project gezamenlijk zullen managen. In het plan van aanpak wordt voor een bepaald besturingsconcept gekozen met als doel kortere en betrouwbaardere levertijden en het vroegtijdig kunnen informeren van klanten. De stuurgroep kiest voor een bepaald standaard automatiseringspakket omdat dit het beste past in het besturingsconcept en stelt daarbij als randvoorwaarden dat (de kosten van) maatwerk minimaal zijn en continuïteit in release-opvolging gewaarborgd wordt.

De fabrikant sluit een turnkey-overeenkomst met de leverancier van het standaard automatiseringspakket. Volgens die overeenkomst wordt voor het automatiseringspakket een vaste prijs in rekening gebracht en wordt voor eventueel maatwerk gefactureerd op basis van bestede tijd. Een aangepaste versie van het plan van aanpak, die na het sluiten van de turnkey-overeenkomst is opgesteld, bepaalt dat de verwachte behoefte aan maatwerk bij het gekozen pakket nihil is. Toch moet de leverancier nadien een groot aantal maatwerkopdrachten uitvoeren. Hierdoor worden de verwachte kosten ruimschoots overschreden. Ten gevolge van invoering van dat pakket ontstaan grote administratieve en logistieke problemen bij de fabrikant. De schade van de fabrikant bedraagt NLG 2.983.571,51. De fabrikant vordert ontbinding en schadevergoeding wegens wanprestatie.

De sGoA-arbiters oordelen dat de adviseur tekort is geschoten in het adviseren van het besturingsconcept en het automatiseringspakket, het begeleiden van de contractsonderhandelingen met de leverancier en het voorstellen van maatregelen om een cultuurverandering door te voeren. De arbiters komen tot deze conclusies op basis van de volgende overwegingen.

Over de keuze van het besturingsconcept oordelen de arbiters als volgt. Zij stellen vast dat partijen van mening verschillen over de vraag wat voor soort besturingsconcept is gekozen. De fabrikant meent dat gekozen is voor de overgang van een voorraadgerichte naar een klantordergerichte productie. De adviseur meent dat gekozen is voor een productie die in belangrijke mate op voorraad is gericht en niet primair op klantorders. Het gekozen besturingsconcept geeft in ieder geval niet voldoende duidelijk aan in hoeverre daarmee de gewenste doelen kunnen worden bereikt. Hoewel de verantwoordelijkheid voor de keuze van het besturingsconcept uiteindelijk bij het management van de fabrikant ligt, speelt de adviseur als deskundig adviseur een belangrijke — zo niet doorslaggevende — rol. De fabrikant mag er van uitgaan dat de logistieke specialisten van de adviseur die het besturingsconcept hebben opgesteld, met kennis van zaken te werk gaan. Juist om een zo ingewikkelde kwestie op te lossen doet men een beroep op een deskundige adviseur. Op de adviseur rust dan ook de plicht de fabrikant ervan te weerhouden een verkeerde richting aan te houden door waarschuwend op te treden. De arbiters menen dat de adviseur dit niet heeft gedaan. Uit het voorgaande leid ik af dat de arbiters menen dat de fabrikant een verkeerde richting is ingeslagen door het betreffende besturingsconcept te kiezen en dat dat de schuld is van de adviseur omdat hij de fabrikant daarvoor niet heeft gewaarschuwd.

De arbiters menen voorts dat het bewuste automatiseringspakket niet juist is gekozen. Het pakket heeft immers de kenmerken van een Materials Requirements Planning pakket, dat vooral geschikt is voor de fabricage van kwantiteiten, terwijl de organisatie niet een materiaaldominante, maar een capaciteitsdominante organisatie is. Ook bevat het pakket niet standaard de planningsfunctionaliteiten die volgens de definitiestudie gewenst zijn. Dat betekent dat een aanzienlijke hoeveelheid maatwerk moet worden verricht om het pakket alsnog geschikt te maken voor de fabrikant. De arbiters menen dat een professioneel handelend deskundig adviseur de risico's en bezwaren die verbonden zijn aan de implementatie van het bewuste pakket had moeten voorkomen of in ieder geval de fabrikant daarvoor had moeten behoeden.

De arbiters zijn het eens met de stelling van de fabrikant dat hij door het vele maatwerk een zeer ongunstig contract heeft gesloten met de leverancier. Ook dat wordt de adviseur aangerekend. Bij de taak van de professionele adviseur die als begeleider voor het hele traject is ingehuurd hoort begeleiding bij de onderhandelingen met de leverancier. Het verweer van de adviseur dat het vele maatwerk vooral is veroorzaakt door aanvullende wensen wordt door de arbiters terzijde geschoven. Het maatwerk is naar hun oordeel vooral te verklaren uit de ongelukkige aanpak met betrekking tot het besturingsconcept en het niet optimaal toegesneden zijn van het automatiseringspakket op de wensen van de fabrikant. Interessant is ook het oordeel van de arbiters dat voorzover er maatwerkopdrachten zijn gegeven die onnodig waren, de adviseur tot taak heeft deze te voorkomen c.q. in te dammen.

Over de relatie van partijen oordelen de arbiters dat deze niet gelijkwaardig is. De fabrikant huurt juist een professionele adviseur en begeleider in omdat de kennis in eigen huis ontbreekt. Voorzover het project niet voldoende wordt gedragen door de organisatie van de fabrikant, moet de adviseur als ervaringsdeskundige hierop bedacht zijn en maatregelen voorstellen om een eventuele cultuurverandering te bewerkstelligen.

De fabrikant valt echter ook het een ander te verwijten. Zo menen de arbiters dat hij niet de volledige overeengekomen en noodzakelijke inzet en medewerking heeft gegeven en pas werkelijk aan de bel is gaan trekken toen het project voor het grootste deel was uitgevoerd. Ook heeft de fabrikant de adviseur niet op zijn huid gezeten. Verder is volgens de arbiters onbegrijpelijk dat de fabrikant een contract met de leverancier heeft gesloten ondanks het ontbreken van een duidelijk advies van de adviseur.

Uiteindelijk wijzen de arbiters de ontbindingsvordering af omdat art. 8 lid 2 van de cosso-voorwaarden 1990/1993 ontbinding uitsluit voor het reeds gepresteerde en de adviseur haar hele prestatie heeft verricht, zij het gebrekkig. Mede gezien de eigen schuld van de fabrikant schuiven de arbiters de aansprakelijkheidsbeperking in de cosso-voorwaarden 1990/1993 niet terzijde. Deze aansprakelijkheidsbeperking bepaalt dat ingeval van een toerekenbare tekortkoming de leverancier uitsluitend aansprakelijk is voor vervangende schadevergoeding (art. 9.2) tot een maximum van 50% van de gefactureerde bedragen (art. 9.3). In overeenstemming met deze aansprakelijkheidsbeperking veroordelen de arbiters de adviseur de helft van de gefactureerde bedragen, dus NLG 781.556, aan de fabrikant te betalen. Het is dus niet zo, zoals Rinzema en Beuving beweren, dat uit de hoogte van de schadevergoeding (50% van het honorarium van de adviseur) mag worden afgeleid dat beide partijen in gelijke mate aan het falen van het project hebben bijgedragen.24 Het feit dat de helft van het honorarium van de adviseur aan schadevergoeding wordt toegewezen is een gevolg van de aansprakelijkheidsbeperking en niet de mate waarin de aan een ieder toe te rekenen omstandigheden aan de schade hebben bijgedragen.25 De mate van schuld valt wel af te leiden uit de kostenveroordeling, 3/4 voor de adviseur en 1/4 voor de fabrikant.

De feiten waarover de Rechtbank Utrecht en het Hof Amsterdam hebben beslist in de zaak Liebeswerk Kirche in Not/Ostpriesterhilfe ('KIN') tegen Capgemini, zijn als volgt.26 KIN is een internationaal opererende charitatieve instelling die zich met behulp van 13 nationale secretariaten bezig houdt met het werven van fondsen en het toekennen van deze fondsen aan talkrijke projecten van rooms-katholieke geestelijken over de hele wereld. KIN en Capgemini komen in februari 1985 overeen dat Capgemini de wereldwijde bestaande geautomatiseerde gegevensverwerking van KIN, die toen nog door een andere ICT-leverancier werd onderhouden, zou vernieuwen tegen betaling van een vast bedrag van NLG 0,5 miljoen. Het nieuwe systeem zou naar verwachting op 1 augustus 1985 worden opgeleverd. Op deze overeenkomst zijn de algemene voorwaarden van de cosso, de (toenmalige) branchevereniging van KT-leveranciers, uit 1978 van toepassing. Die voorwaarden bepalen onder andere dat de leverancier ingeval van wanprestatie alleen aansprakelijk is voor schade van de afnemer als de afnemer de overeenkomst tussentijds beëindigt. In dat geval hoeft de leverancier nooit meer dan NLG 100.000 aan de afnemer te vergoeden.

In mei 1986, bijna een jaar later dan oorspronkelijk voorzien en nadat partijen de vaste prijsafspraak hebben laten varen, wordt het systeem aan een acceptatietest onderworpen. Dan blijkt dat het systeem niet voldoet aan de functionele specificaties en het systeem dus niet door de acceptatietest heen zal komen. Capgemini werkt nog bijna een jaar aan het project totdat zij in april 1987 aan KEN mondeling de toezegging doet dat het systeem op 1 juni 1987 gebruiksklaar zal worden opgeleverd. In mei 1987 bevestigt KIN deze toezegging schriftelijk en stelt Capgemini in gebreke voor het geval die datum niet wordt gehaald. KIN beëindigt halverwege juni 1987 de overeenkomst tussentijds omdat op 1 juni 1987 nog steeds geen werkend systeem is opgeleverd. KEN heeft op dat moment ongeveer NLG 2,1 miljoen aan Capgemini betaald.

De centrale vraag in deze procedure is niet zozeer of Capgemini wanprestatie heeft gepleegd, want daar gaan Rechtbank en Hof beide van uit, maar of Capgemini aan KIN zou kunnen tegenwerpen dat zij — conform de exoneratie uit de COSSO-voorwaarden - maximaal NLG 100.000 aan KIN zou moeten vergoeden.

KIN dagvaardt Capgemini voor de Utrechtse rechtbank en vordert Capgemini te veroordelen tot betaling van NLG 10,8 miljoen aan schadevergoeding wegens wanprestatie. De rechtbank oordeelt op basis van een deskundigen-rapport dat Capgemini weliswaar fouten heeft gemaakt, maar dat die fouten niet van zodanige ernstige en onherstelbare aard zijn dat Capgemini in strijd met de eisen van redelijkheid en billijkheid handelt door op de exoneratie een beroep te doen. Daarbij acht de Rechtbank van belang dat:

De Rechtbank bepaalt daarom dat Capgemini nooit meer dan NLG 100.000 aan KIN moet betalen.

In hoger beroep oordeelt het Amsterdamse Hof, anders dan de Rechtbank, dat het beroep van Capgemini op de exoneratie naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Daarbij neemt het Hof in aanmerking:

Het Hof veroordeelt Capgemini daarom NLG 2.137.018 aan KIN te betalen en verwijst beide partijen naar een schadestaatprocedure, waarin KIN aan kan tonen dat zij nog meer schade heeft geleden. De zaak is vervolgens geschikt.

Deze zaak is vaak in het nieuws geweest.27 Uit de Computables van 13 en 14 december 2001 en 11 januari 2002 blijkt dat Frits Mutsaerts, de advocaat van KIN in deze zaak, en Peter van Schelven, juridisch adviseur van de FENIT (opvolger van de corso), kort nadat het arrest was gewezen de degens kruisen over de betekenis die aan het arrest moet worden toegekend. Mutsaerts voorspelt dat van dit arrest zeker een precedentwerking uit zal gaan omdat dit één van de weinige zaken is waarin een Hof in algemene zin een exoneratie terzijde schuift en aldus korte metten maakt met het uitsluiten van zowel directe alsook indirecte schade. Van Schelven meent dat de precedentwerking niet overdreven moet worden omdat de leveringsvoorwaarden van de FENIT uit 1994 inmiddels op inhoudelijk en juridisch vlak geheel anders zijn dan die van de cosso uit 1978. Met andere woorden, het feit dat de exoneratie uit de cosso-voorwaarden uit 1978 in dit geval geen stand hield, betekent niet dat de exoneratie in de FENIT-voorwaarden uit 1994 in andere gevallen eveneens onderuit kan worden gehaald. Door het tegenovergestelde te suggereren, vergelijkt Mutsaerts volgens Van Schelven software met tupperware, ofwel appels met peren.

In ieder geval is duidelijk dat Rechtbank en Hof een ander oordeel hadden over de feiten. Opvallend is vooral dat de Rechtbank KIN aanmerkt als ervaren afnemer van KT-diensten die het klappen van de zweep kent, terwijl het Hof juist het verschil in expertise tussen KIN en Capgemini en KIN's afhankelijkheid van de deskundigheid van Capgemini benadrukt.

Als de eisen die volgens bovengenoemde uitspraken gesteld kunnen worden aan een leverancier worden samenvat, ontstaat het volgende beeld. De leverancier moet, als hij (mede) een overeenkomst van opdracht heeft gesloten, voldoen aan de mate van zorgvuldigheid die van een redelijk handelend en bekwaam leverancier geëist mag worden. Dit houdt concreet in dat hij: