IV.1.2. De Nederlandse ‘Rechtsgeschäfte unter Lebenden auf den Todesfall’?

In Duitsland kent men de ‘Rechtsgeschäfte unter Lebenden auf den Todesfall’. Gelet op het feit dat in Duitsland het contractuele erfrecht bestaat, in het bijzonder het Erbvertrag, is het afbakenen van de overeenkomst met werking na overlijden en de erfovereenkomst aldaar van groot belang. In Nederland is deze afbakening geen probleem, omdat, zoals al eerder opgemerkt, een overeenkomst géén uiterste wilsbeschikking kan zijn.

In Duitsland geldt als onderscheidend element dat uiterste wilsbeschikkingen als zodanig, ook al zijn ze neergelegd in een overeenkomst, anders dan de overeenkomst met werking na overlijden, wel bestaan maar nog geen werking hebben. Ebenroth1 omschrijft het als volgt:

Het zoeken naar een definitie van een quasi-legaat is niet opportuun. Het zijn immers slechts die rechtshandelingen die genoemd zijn in art. 4:126 BW. Een gesloten stelsel van quasi-legaten derhalve. Als gemeenschappelijk kenmerk hebben de in art. 4:126 BW omschreven rechtshandelingen dat het geen uiterste wilsbeschikkingen zijn en de rechtshandelingen de strekking hebben de prestaties waar het om draait uit te stellen tot het overlijden. De ‘Rechtsgeschäfte unter Lebenden auf den Todesfall’ worden in het BGB niet als zodanig geregeld, maar wel toegestaan blijkens rechtspraak en literatuur.2

Wel treft men in § 2301 BGB in Abschnitt 4 ‘Erbvertrag’ aan de ‘Schenkung auf den Todesfall’, een species van de niet in het bijzonder in het erfrecht geregelde genus ‘Rechtsgeschäfte unter Lebenden auf den Todesfall’. Dat deze ‘Schenkung’ een plek krijgt in de regeling van het Erbvertrag komt vreemd voor. Het is immers geen uiterste wilsbeschikking. Over de ‘Schenkung auf den Todesfall’ hierna meer in par. 2 van dit hoofdstuk.

In § 331 BGB treft men een ander species aan, te weten het ‘Vertrag zugunsten Dritter auf den Todesfall’. In § 331 BGB wordt deze niet als zodanig benoemd, doch wordt slechts een regel van uitleg gegeven.3 § 2301 Abs. 1 BGB doet denken aan onze quasi-legatenregeling:

Niet alleen voor wat betreft de vormvoorschriften wordt gekeken naar de regels die gelden voor uiterste wilsbeschikkingen, maar ook voor wat betreft de materiële gevolgen. De wetgever converteert met § 2301 BGB de rechtshandeling in een uiterste wilsbeschikking.4 Een en ander voor zover de vormvoorschriften in acht zijn genomen.5 Dit gaat een stap verder dan in het Nederlandse erfrecht, waar alleen in beginsel voor de inkorting en vermindering een quasi-legaat als legaat wordt aangemerkt. Let wel deze conversie geldt slechts voor de in § 2301 BGB omschreven rechtshandeling. Andere ‘Rechtsgeschäfte unter Lebenden auf den Todesfall’ worden slechts beheerst door het algemene vermogensrecht.

Het naast elkaar laten bestaan van rechtshandelingen om niet, werkend bij overlijden, waarvan de meeste geen speciale aandacht krijgen in het erfrecht doch sommige wel, maakt het ingewikkeld. De Duitse praktijk profiteert er evenwel van.7 Gekozen kan worden voor een erfrechtelijke oplossing dan wel een oplossing in het overeenkomstenrecht. Ook in Nederland kan gekozen worden voor het werken met het erfrecht of met het overeenkomstenrecht, zij het dat art. 4:4 BW ons enigszins beperkt.

Als voordelen van het gebruiken van de overeenkomst met werking na overlijden worden in de Duitse literatuur onder meer genoemd:8