III.E.1. Verschillende dimensies van afloop

Aan alles komt een eind, zelfs aan de aan een executeur verleende erfrechtelijke opdracht.

Het einde van de quasi-overeenkomst oftewel het einde van de executele heeft echter verschillende dimensies:

Men zou in het onderscheid weer het overeenkomstenkarakter (a.), het bewindskarakter (b.) en het vertegenwoordigingskarakter (c.) terug kunnen zien, hetgeen bij elkaar gehouden wordt door de filosofie van de privatieve lastgeving.1 In zoverre is dit onderscheid ook niet steeds wiskundig in te vullen, doch heeft dit met name het karakter van een juridisch denkmodel.

Het is van groot belang om dit onderscheid aan het eind van de rit van een executele steeds te maken, althans 'zo veel mogelijk'. Allereerst heeft niet iedere executeur zonder meer het beheer van de nalatenschap.Voorts is niet gezegd dat het einde van de taak van een bepaalde executeur ook het einde van een executele betekent. Na het overlijden van een executeur kan bijvoorbeeld een nieuwe executeur de betreffende erfrechtelijke opdracht aanvaarden. En daar komt bij dat het einde van de taak sowieso niet automatisch het verval van de beheersbevoegdheid betekent, waaruit voortvloeit de regel dat ook een gewezen executeur nog beheersverplichtingen kan hebben, aldus art. 4:149 lid3 BWen daarmee nog vertegenwoordigingsmacht kan hebben.2

In beginsel kan dan ook gezegd worden dat een executele pas geëindigd is als zowel de taak van iedere ('potentiele') executeur geëindigd is, als het beheer door degene die na de executeur(s) (een niet-executeur derhalve) tot het beheer van de nalatenschap bevoegd is, aanvaard is.

Daarnaast kan zich ook nog de situatie voordoen dat een executele in beginsel geëindigd is, doch door een kantonrechter 'heropend' wordt in de zin van art. 4:142 lid1 laatste zin BW. Ik teken hierbij aan dat naar de letter van de regeling zich heropening niet kan voordoen, omdat de wet spreekt van een vervanger. In de praktijk zal zich echter deze situatie in 'bijzondere omstandigheden' ongetwijfeld gaan voordoen.

Waarom is dit onderscheid van groot belang?3 Dit hangt samen met de be-schikkingsonbevoegdheidsregel van art. 4:145 lid 1 BW die gekoppeld is aan het beheer van de executeur. Ik ga er vanuit dat als een executele in beginsel geëindigd is, de erfgenamen na aanvaarding van het beheer weer beschikkingsbevoegd geworden zijn, ook al mocht een kantonrechter de executele 'ooit' weer heropenen in de zin van art. 4:142 BW. Pas na heropening worden de erfgenamen in beginsel weer beschikkingsonbevoegd. Ik leid dit ook af uit de eerste zin van art. 4:145 lid 1 BW waar gesproken wordt van: 'is een executeur benoemd, die tot taak heeft [...]'. Zolang de kantonrechter niet van zijn bevoegdheid gebruik heeft gemaakt, is er immers niemand benoemd. Niet te verwarren met de situatie dat bijvoorbeeld de primair benoemde executeur is overleden en de kantonrechter 'op korte termijn' een nieuwe executeur gaat benoemen. Dan waren de erfgenamen onbevoegd en blijven zij (voorlopig) onbevoegdin de zin van art. 4:145 lid1 BW.

Meijer4 merkt dan ook terecht op dat de wet geen bepaling bevat over het einde van de executele, maar wel over het einde van de taak (art. 4:149 BW) en over het einde van het beheer (art. 4:150 BW).

Indien wij de verschillende dimensies rond het einde van executele bekijken, blijkt, zoals aangestipt, ook daar weer uit dat executele uit verschillende lagen opgebouwd is. Het einde van de overeenkomst (de taak), het einde van de bewindsbevoegdheid (het beheer) en het einde van de vertegenwoordigingsbevoegdheid in de zin van art. 4:149 lid 3 BW.

Uit art. 4:149 lid1 letter a BW blijkt dat men ook nog een onderscheid zou kunnen maken tussen het voltooien5 van de taak in de zin van de 'totale' afwikkelingsopdracht (de werkzaamheden als zodanig) en de taak van een executeur in concreto wiens taak bijvoorbeeldgeëindigd is omdat bijvoorbeeld een of meer van zijn goederen onder bewind gesteld zijn in de zin van art. 4:149 lid1 letter c BW. Wellicht is dan ook zuiverder om in dat geval te spreken van het einde van zijn hoedanigheid, net zoals de wetgever in art. 4:149 lid4 BW doet.6