2.5.2 De betekenis van het risicobeginsel voor het daadscriterium

In de literatuur wordt risicoaansprakelijkheid ten eerste omschreven als aansprakelijkheid waarvoor een gedraging van de verantwoordelijke partij niet is vereist.1 Illustratief zijn de kwalitatieve aansprakelijkheden voor zaken uit afdeling 6.3.2 BW. Bij deze aansprakelijkheden is een schending van een gedragsnorm van de aangesproken partij niet vereist, maar wordt de aansprakelijkheid gekoppeld aan een schadeveroorzakende ‘toestand’.2 Zo heeft de Hoge Raad in Hangmat vastgesteld dat voor de aansprakelijkheid voor gebrekkige opstallen ex art. 6:174 BW niet is vereist dat een gedragsnorm is overschreden.3 In Zandvoortse parkeergarage heeft hij dit nogmaals onder de aandacht gebracht:

In het onrechtmatigedaadsrecht is, anders dan in het kwalitatieve aansprakelijkheidsrecht, een daad wel vereist voor aansprakelijkheid. Toch leidt ook hier de invloed van de risicogedachte onder omstandigheden tot een zekere relativering van het daadscriterium. Een synoniem voor de ‘daad’ is de ‘handeling’. In oudere literatuur wordt de handeling omschreven als een gewilde spierbeweging.5 Dit betekent dat een reflex, zoals een schrikbeweging, geen handeling is in deze zin.6 In deze definitie van ‘handeling’ is de negentiende-eeuwse schuldgedachte te herkennen. Deze gedachte gaat immers uit van de idee van de mens als ‘redelijk-zedelijk’ wezen met een eigen vrije wil.7 Tegenwoordig moet niet meer worden uitgegaan van een fysiek handelingsbegrip, maar van een juridisch-normatief handelingsbegrip.8 Ook indien de handeling als zodanig niet gewild is, kan de handeling wel in juridische zin als ‘daad’ worden aangemerkt en de (fysiek) handelende als ‘dader’.9 In mijn ogen is een dergelijke benadering te zien in art. 6:162 BW.10 Ik kom hier nog op terug in het volgende hoofdstuk. Met dit juridisch-normatief daadscriterium wordt tot op zekere hoogte afstand gedaan van de schuldgedachte.