3.3.5 Redelijkheid en billijkheid als gedragsnorm

Hoe nu te verklaren dat de uitleg van contracten aldus steeds naar redelijkheid en billijkheid dient plaats te vinden? Bezien wij, alvorens een antwoord te formuleren, eerst art. 6:2 BW, het algemene redelijkheid- en billijkheidsartikel dat ook wel als grondregel van het verbintenissenrecht wordt aangemerkt.1 Lid 1 daarvan bepaalt kort en krachtig:

In hoofdstuk 1 heb ik betoogd dat deze norm primair als een partijen dwingende, en van rechtswege werkende gedragsnorm moet worden opgevat. Redelijkheid en billijkheid zijn geen onversneden Leerformeln,2 waaraan elke willekeurige betekenis kan worden toegedicht, maar hebben een eigen gedragsnormerend karakter dat in de kern voor partijen bij een verbintenis de dwingende verplichting inhoudt om zich over en weer behoorlijk en zorgvuldig te gedragen.3 Een dergelijke houding brengt voor partijen met zich dat zij niet enkel oog mogen hebben voor het dienen van de eigen belangen, maar ook de gerechtvaardigde belangen van de ander in het vizier moeten houden en aldus "de ander als persoon" moeten respecteren.4 Deze verplichting is dwingend omdat zij het gehele verbintenissenrecht doordesemt en, gelet op het hetgeen hierover in hoofdstuk 1 reeds werd opgemerkt, van zo fundamentele aard moet worden geacht dat zij zich niet voor contractuele uitsluiting leent.5 Voornoemd gedragsnormkarakter van redelijkheid en billijkheid komt wellicht het meest kernachtig tot uiting in de in het standaardarrest Baris/Riezenkamp6 geformuleerde regel dat

De daarop voortbouwende overweging

maakt duidelijk dat wat de gerechtvaardigde belangen van partijen zijn, mede afhankelijk is van het eigen gedrag van die partijen.7 Zo vormt de in de zojuist weergegeven overweging genoemde mededeling van de ene partij een gedraging die, indien de andere partij daarop afgaat, verder onderzoek staakt en vervolgens onder dwaling contracteert, bij de mededelende partij tot verlies van een gerechtvaardigd belang bij instandhouding van de overeenkomst kan leiden en bij de andere partij tot verkrijging van een gerechtvaardigd belang bij vernietiging van het overeengekomene.8 Partijen beïnvloeden dusdoende door hun eigen gedrag over en weer de mate van gerechtvaardigdheid van het eigen belang en dat van de ander.9 De voortdurende verplichting om met elkaars gerechtvaardigde belangen rekening te houden heeft derhalve geen abstract of statisch karakter, maar moet concreet, dynamisch en wederkerig worden gedacht. Dat deze verplichting in belangrijke mate ook de uitleg van overeenkomsten beheerst, is onderwerp van de volgende subparagraaf. Daarin zal opnieuw zichtbaar worden dat de vraag naar de gerechtvaardigdheid van de over en weer bestaande belangen niet los kan worden gezien van de eigen gedragingen van partijen: wat redelijkheid en billijkheid in het gegeven geval van hen eisen wordt door hun eigen gedrag derhalve medebepaald.