Rb. Den Haag, 24-11-2021, nr. C-09-594910-HA ZA 20-600

Waar gaat het in deze zaak om?

[eiseres] is na haar komst naar Nederland in 1976 hier opgegroeid. Zij is in 2017, na een uitzending van Nieuwsuur, naar Bangladesh gereisd om haar biologische familie te ontmoeten. Haar biologische moeder was toen al overleden. [eiseres] worstelt met het gegeven dat zij daardoor haar moeder nooit in persoon zal kunnen ontmoeten en leren kennen. [eiseres] voert deze procedure voor haar moeder en alle andere geadopteerde kinderen. Haar broer en zij zijn niet de enige kinderen die niet vrijwillig zijn afgestaan en het is belangrijk dat de mensen in Bangladesh niet worden vergeten, aldus [eiseres] . Zij ziet interlandelijke adopties in de kern als ordinaire kinderhandel en als misdadig.

Op circa 12-jarige leeftijd is [eiseres] gaan beseffen dat zij door haar biologische moeder is afgestaan. Zij leefde jarenlang in de veronderstelling dat haar biologische moeder haar in de steek had gelaten en nooit meer naar haar heeft omgekeken. [eiseres] kwam naar eigen zeggen in november 2017, na een uitzending van Nieuwsuur, erachter dat haar biologische moeder jarenlang naar haar heeft gezocht en dat zij [eiseres] onder valse voorwendselen heeft afgestaan. Naar aanleiding van deze uitzending, de ontmoeting met haar biologische familie en informatie uit nadien verricht onderzoek, heeft zij in 2019 Wereldkinderen, Terre des Hommes en de Staat aansprakelijk gesteld en is zij in 2020 deze procedure begonnen.

[eiseres] verwijt Wereldkinderen, Terre des Hommes en de Staat dat zij eraan hebben meegewerkt dat zij onder valse voorwendselen is afgenomen van haar biologische moeder om te worden geadopteerd door een Nederlands echtpaar. Ook meent [eiseres] dat Wereldkinderen, Terre des Hommes en de Staat onvoldoende hebben gedaan om de misstanden bij interlandelijke adopties vanuit Bangladesh, waaronder die van haar, adequaat te onderzoeken en [eiseres] hierover te informeren.

Wereldkinderen stelt zich in de eerste plaats op het standpunt dat de vordering van [eiseres] moet worden afgewezen, omdat het gestelde onrechtmatig handelen heeft plaatsgevonden vóór de fusie tussen de Stichting Bureau Interlandelijke adoptie (BIA) en Wereldkinderen. Om die reden kan Wereldkinderen, zo betoogt zij, niet worden aangesproken voor de gevolgen van het handelen van BIA. Daarnaast verweert Wereldkinderen zich, net als Terre des Hommes, met een beroep op verjaring van de rechtsvorderingen van [eiseres] .

De Staat beroept zich niet langer op verjaring. Dit houdt mede verband met het verschijnen van het rapport van de Commissie onderzoek interlandelijke adoptie (COIA) dat in de loop van deze procedure is verschenen. De COIA heeft onderzoek gedaan naar mogelijke misstanden die in het verleden bij interlandelijke adopties hebben plaatsgevonden. Daarbij is ook de situatie in Bangladesh onderzocht. De Staat is het op inhoudelijke gronden niet eens met de verwijten van [eiseres] .

De rechtbank stelt [eiseres] in het ongelijk. Zij komt allereerst tot het oordeel dat [eiseres] bij Wereldkinderen aan het juiste adres is voor de verwijten die zij BIA maakt. Dat leidt echter niet tot toewijzing van de vorderingen van [eiseres] . De rechtbank is namelijk van oordeel dat de vordering van [eiseres] op Wereldkinderen is verjaard. Hetzelfde geldt voor haar vordering op Terre des Hommes. De vordering van [eiseres] op de Staat wijst zij op inhoudelijke gronden af.

Het is meer dan twintig jaar geleden dat [eiseres] vanuit Bangladesh naar Nederland gereisd is om geadopteerd te worden. Dit tijdsverloop betekent dat de vorderingen van [eiseres] tegenover Wereldkinderen en Terre des Hommes in beginsel zijn verjaard en dat zij daarom geen aanspraken meer geldend kan maken in verband met gebeurtenissen rondom haar adoptie. Volgens [eiseres] moet een uitzondering op deze regel worden gemaakt. De rechtbank toetst aan de criteria – gezichtspunten – die de Hoge Raad daarvoor in 2000 heeft geformuleerd.1.Zij beoordeelt of het beroep op verjaring van Wereldkinderen en Terre des Hommes naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Dat is niet het geval. Er zijn op basis van de beschikbare informatie onvoldoende aanwijzingen om aan te nemen dat de stelling van [eiseres] dat zij tegen de wil van haar biologische moeder ter adoptie is afgestaan en dat zij niet volgens de geldende regels naar Nederland is overgebracht, juist is. Verder is de rechtbank van oordeel dat [eiseres] te lang heeft gewacht met de aansprakelijkstelling van Wereldkinderen en Terre des Hommes. [eiseres] is in 2019 geïnterviewd in het kader van een onderzoek. Toen is gerapporteerd dat [eiseres] en haar biologische moeder in 1993 zijn herenigd, dat haar moeder haar toen heeft verteld dat zij [eiseres] onder valse voorwendselen heeft afgestaan en dat zij tot het overlijden van haar moeder in 1996 hebben gecorrespondeerd. [eiseres] zegt dat dat niet klopt. Zij zegt dat van 1993 tot 1996 alleen sprake is geweest van een briefwisseling met een Bengaals advocatenkantoor. De rechtbank gaat hierin niet mee met [eiseres] . Zij heeft dit niet eerder en concreet naar voren gebracht. De rechtbank neemt aan dat de schade uiterlijk in 1996 aan het licht is gekomen. [eiseres] had ook toen al onderzoek kunnen doen naar de omstandigheden rondom haar adoptie en binnen redelijke termijn een procedure kunnen beginnen. Mede om die reden slaagt dus het beroep op verjaring van Wereldkinderen en Terre des Hommes.

De rechtbank is verder van oordeel dat de Staat niet juridisch verwijtbaar heeft gehandeld ten opzichte van [eiseres] . De Staat heeft niet gefaald in het houden van preventief algemeen toezicht en ook niet in het houden van toezicht op concrete aanwijzingen over misstanden rondom adoptie vanuit Bangladesh. Evenmin bestond er aanleiding om nader onderzoek te doen naar de omstandigheden waaronder [eiseres] is geadopteerd.

De rechtbank zal hierna toelichten hoe zij tot haar beslissing komt.

Andere adoptiezaken

Vooraf merkt de rechtbank in deze inleiding nog het volgende op. Op 9 september 2020 wees deze rechtbank vonnis in een zaak, waarin de Staat en de Stichting Kind en Toekomst aansprakelijk werden gesteld door een vrouw die in 1992 is geadopteerd vanuit Sri Lanka.2.Deze vrouw stelde zich op het standpunt dat bij adopties vanuit Sri Lanka in die tijd stelselmatig sprake was van misstanden, en dat ook haar adoptie niet volgens de regels heeft plaatsgevonden. Omdat de Staat wist van de misstanden bij interlandelijke adopties vanuit Sri Lanka, maar niet heeft ingegrepen, heeft de Staat volgens de eiseres in die zaak ten opzichte van haar onrechtmatig gehandeld. De rechtbank heeft de vorderingen van die eiseres afgewezen omdat haar rechtsvordering was verjaard.

Het rapport van de COIA is na dit vonnis verschenen en de Staat heeft mede in verband met dit rapport in deze procedure zijn verjaringsverweer laten vallen.

Vandaag wijst de rechtbank ook vonnis in een zaak die is aangespannen door een man die in 1980 illegaal is geadopteerd vanuit Brazilië. Hij stelde de Staat aansprakelijk omdat hij meent dat een Nederlandse ambtenaar betrokken is geweest bij zijn illegale adoptie. Ook stelt hij dat de Staat heeft meegewerkt aan de illegale adoptie door de documenten die daarvoor nodig waren aan zijn juridische ouders te verstrekken, of dat de Staat de adoptie (verwijtbaar) niet heeft voorkomen. Daarnaast betoogt de man dat een uitgevoerd strafrechtelijke onderzoek naar illegale adopties uit Brazilië ondeugdelijk is geweest en dat de Staat onvoldoende heeft gedaan om zijn burgerlijke staat te verbeteren. De Staat heeft, net als in het geval van [eiseres] , zijn beroep op verjaring niet gehandhaafd. De rechtbank wijst de vordering in de zaak van deze man gedeeltelijk toe.3.

De rechtbank beoordeelt iedere zaak op basis van de geschilpunten die tussen de partijen in die zaak spelen. De feiten en de juridische geschilpunten in deze drie zaken zijn anders. Ook de procespartijen zijn in de drie zaken niet dezelfde. Er zijn belangrijke verschillen tussen de zaken die gaan over de adoptie uit Sri Lanka en de zaak van [eiseres] over Bangladesh enerzijds en de illegale adoptie vanuit Brazilië anderzijds. Het meest belangrijke verschil is dat in het geval van de illegale adoptie vanuit Brazilië vast staat dat die man het slachtoffer is geworden van een illegale adoptie. Vaststaat in die zaak dat sprake is geweest van verduistering van staat, een strafbaar feit, en ook dat de Staat daarvan op de hoogte was. In de eerdere zaak over Sri Lanka en in deze zaak over Bangladesh heeft de rechtbank op basis van de beschikbare informatie niet kunnen aannemen dat de betrokken eiseressen illegaal zijn geadopteerd. Daarnaast is een verschil dat de rechtbank in de eerdere zaak en in deze zaak de vraag moest beantwoorden of de vordering van de eiseressen in die zaken was verjaard. Voor de Bengaalse zaak geldt dat de Staat zijn verjaringsverweer heeft laten vallen, maar dat de andere twee gedaagde procespartijen dat in die zaak niet hebben gedaan. Hoewel alle drie deze zaken onder de noemer ‘interlandelijke adoptie’ kunnen worden geduid, kan het verschil in uitkomst in de drie zaken dus worden verklaard door de verschillen in de feiten en het juridische debat tussen partijen en de omstandigheid dat er in die zaken naast de Staat ook andere procespartijen betrokken waren.

De indeling van het vonnis

De indeling van dit vonnis is als volgt. In hoofdstuk 2 vat de rechtbank het procesverloop samen. Hoofdstuk 3 bevat de feitenweergave. Hoofdstuk 4 bevat een weergave van de vordering en de grondslagen daarvoor. In hoofdstuk 5 volgt de beoordeling van de geschilpunten tussen partijen. Eerst gaat de rechtbank daarbij in op een aantal uitgangspunten voor de beoordeling en de betekenis van het COIA-rapport. Daarna zal de rechtbank het verweer van Wereldkinderen dat zij niet kan worden aangesproken voor het handelen van BIA bespreken. Vervolgens komt het beroep van Wereldkinderen en Terre des Hommes op verjaring aan de orde, gevolgd door een beoordeling van de verwijten aan het adres van de Staat. De rechtbank besluit met een slotsom en een oordeel over de proceskosten. In hoofdstuk 6 is de beslissing te lezen.

Het verloop van de procedure blijkt uit:

Het proces-verbaal van de mondelinge behandeling van 23 juni 2021 is buiten aanwezigheid van partijen opgemaakt. Partijen zijn in de gelegenheid gesteld opmerkingen van feitelijke aard op de verslaglegging kenbaar te maken. Partijen hebben hiervan gebruik gemaakt bij brieven van 16 augustus 2021 ( [eiseres] ), 20 augustus 2021 (de Staat), 23 augustus 2021 ( [eiseres] - met een reactie op productie 14 aan de zijde van Wereldkinderen - en Terre des Hommes). De rechtbank leest het proces-verbaal met inachtneming van deze opmerkingen en voornoemde reactie op productie 14.

Vervolgens is een datum bepaald waarop vonnis zal worden gewezen. Die datum moest door omstandigheden aan de kant van de rechtbank één keer worden uitgesteld.

Partijen

[eiseres]

Aan de orde is of de Staat, Wereldkinderen en Terre des Hommes ten tijde van haar adoptie en daarna onrechtmatig jegens [eiseres] hebben gehandeld. Hierna bespreekt de rechtbank eerst een aantal meer algemene uitgangspunten die van belang zijn voor haar beoordeling.

Uitgangspunten bij de beoordeling

Geen collectieve actie

[eiseres] voert deze procedure weliswaar ook voor, kort gezegd, haar ‘achterban’, zoals zij ter zitting zei, maar zij is als persoon de enige eisende partij. Juridisch betekent dit dat zij in deze procedure uitsluitend opkomt voor haar eigen, individuele belang. Deze procedure is geen collectieve actie, oftewel een zaak waarin een collectieve belangenorganisatie (een juridische entiteit) een vordering instelt ter bescherming van de belangen van – kort gezegd – een groep belanghebbenden (haar achterban) op grond van artikel 3:305a Burgerlijk Wetboek (BW). Haar vorderingen zijn verder niet gebaseerd op onrechtmatige rechtspraak. De rechtbank moet daarom uitsluitend beoordelen of Wereldkinderen, Terre des Hommes en de Staat tegenover [eiseres] als individuele eiseres onrechtmatig hebben gehandeld in de door haar gestelde zin. Uitgangspunt is daarbij, gelet op de stellingen van [eiseres] , dat de inhoud en de totstandkoming van het Nederlandse adoptievonnis van 10 oktober 1978 rechtmatig zijn.

Concreet betekent dit dat de rechtbank aan de hand van feiten en omstandigheden die relevant zijn voor de afstand die de biologische moeder van [eiseres] in Bangladesh heeft gedaan en haar komst naar Nederland op 4 november 1976 moet beoordelen of Wereldkinderen, Terre des Hommes en de Staat hebben gehandeld in strijd met hun verplichtingen op grond van artikel 8 EVRM en het ongeschreven recht.8.

Niet oordelen met wijsheid van achteraf

Daarbij geldt dat de rechtbank de verwijten van [eiseres] moet beoordelen aan de hand van de toen bestaande kennis en maatschappelijke opvattingen over adoptie. [eiseres] is ruim vijfenveertig jaar geleden vanuit Bangladesh naar Nederland gekomen. De rechtbank mag niet met wijsheid die achteraf is verkregen, oordelen over de situatie van toen. Zij moet bij haar beoordeling uitgaan van de kennis die Wereldkinderen, Terre des Hommes en de Staat hadden of moesten hebben op het moment waarop de handelingen die [eiseres] hen verwijt plaatsvonden. Informatie die na die tijd beschikbaar is gekomen of maatschappelijke en rechtsontwikkelingen die zich sindsdien hebben voorgedaan, moet zij buiten beschouwing laten. De rechtbank toetst verder de stellingen en verweren van partijen aan de hand van de informatie die in deze procedure door partijen ter beschikking is gesteld.

Het COIA-rapport

De vraag rijst welke bewijsrechtelijke betekenis toekomt aan het COIA-rapport bij de beoordeling van de stellingen en verweren van partijen. Bij haar beoordeling neemt de rechtbank tot uitgangspunt dat de inhoud van het rapport van de COIA over adopties vanuit Bangladesh (de in hoofdstuk 4.1-4.3 beschreven feiten en in hoofdstuk 4.5 beschreven belangrijkste bevindingen Bangladesh van de COIA) juist is. Zij licht haar oordeel als volgt toe.

Anders dan [eiseres] meent, volgt uit het rapport van het COIA niet dat vaststaat dat in haar adoptieprocedure sprake is geweest van ernstige misstanden. De Staat wijst er terecht op dat de COIA zich heeft gericht op het systeem van interlandelijke adoptie, dat die systeembenadering ook volgens de COIA zelf betekent dat zij geen individuele gevallen heeft onderzocht en dat de COIA ook geen uitspraken heeft gedaan in persoonsgebonden zaken.

De rechtbank moet wel oordelen in het individuele geval van [eiseres] . Daarbij geldt dat het aan [eiseres] is om feiten te stellen die juridisch tot de conclusie kunnen leiden dat onrechtmatig jegens haar is gehandeld en zo nodig die feiten te bewijzen. Die bewijsregel is ook niet in geschil.

De COIA was een door de Staat ingestelde onafhankelijke commissie van deskundige personen die toegang had tot een grote hoeveelheid documentatie (onder meer in archieven en stukken afkomstig van [C] en [B] ), veel betrokken personen heeft gesproken (onder wie [C] en [B] ) en de feitenweergave in haar rapport uitvoerig heeft voorzien van verwijzingen naar verifieerbare bronnen. De Staat en Wereldkinderen hebben de feiten die de COIA in hoofdstuk 4 over de situatie in Bangladesh beschrijft en waarop [eiseres] zich ter onderbouwing van haar vordering beroept, niet uitdrukkelijk tegengesproken. Terre des Hommes heeft dit op sommige punten wel gedaan. Nu deze betwisting betrekking heeft op feiten die voor de beoordeling van de vordering van [eiseres] niet van doorslaggevend belang zijn, hoeft de rechtbank daarover geen oordeel te vellen. Voor wat betreft de overige feiten uit hoofdstuk 4, waarop [eiseres] zich beroept, geldt dat deze door geen van gedaagden gemotiveerd zijn weersproken, zodat deze feiten daarmee in deze procedure vaststaan.

Wat betreft de conclusies van de COIA over Bangladesh, de belangrijkste bevindingen in hoofdstuk 4.5, geldt dat deze niet in geschil zijn. Voor de beoordeling in het individuele geval van [eiseres] moet worden bedacht dat deze bevindingen zijn gedaan vanuit de zogenoemde systeembenadering van de COIA. Met het tot uitgangspunt nemen van het COIA-rapport is uitdrukkelijk nog niet gegeven dat de handelwijze van Wereldkinderen, Terre des Hommes en/of de Staat de juridische kwalificatie ‘onrechtmatig’ verdient. Die juridische kwalificatie betreft immers een andere vraag dan de onderzoeksvragen waar de COIA voor stond. De COIA geeft op pagina 11 van haar rapport ook te kennen geen oordeel te geven over juridische schuld of aansprakelijkheid.

De rechtbank komt nu toe aan de bespreking van de verwijten van [eiseres] .

Bespreking verwijten

Het niet-ontvankelijkheidsverweer van Wereldkinderen

Wereldkinderen stelt zich allereerst op het standpunt dat [eiseres] in haar vordering niet-ontvankelijk is, omdat de gestelde onrechtmatige gedragingen van BIA hebben plaatsgevonden in 1976. Dat was vóórdat BIA als gevolg van een fusie opging in Stichting Wereldkinderen, en vóórdat Stichting Wereldkinderen als gevolg van een fusie op haar beurt overging in Wereldkinderen. Wereldkinderen kan daarom, zo betoogt zij, niet worden aangesproken op het handelen van BIA en is volgens haar voor de gevolgen van dat handelen ook niet aansprakelijk. Anders gezegd, [eiseres] is volgens Wereldkinderen bij haar niet aan het juiste adres.

De rechtbank verwerpt dit verweer. Vaststaat dat Wereldkinderen door twee juridische fusies rechtsopvolger is geworden van BIA (zie hiervoor 3.3). Bij een juridische fusie gaat het vermogen van een of meer rechtspersonen (de verdwijnende rechtspersoon) onder algemene titel over op de verkrijgende rechtspersoon (zie artikel 2:309 BW). Dat betekent dat de verkrijgende rechtspersoon juridisch in de plaats treedt van de verdwijnende rechtspersoon. Als gevolg van de overgang onder algemene titel gaan alle rechten en verplichtingen van de verdwijnende rechtspersoon over naar de verkrijgende rechtspersoon. Dat betekent dat mogelijke verplichtingen uit onrechtmatige daad van BIA in 1988 zijn overgegaan op Beheerstichting Wereldkinderen en vervolgens in 2019 op Wereldkinderen. Voor zover BIA een verwijt valt te maken wegens schadeveroorzakend handelen is [eiseres] bij Wereldkinderen dus aan het juiste adres.

De rechtbank zal de vordering van [eiseres] op Wereldkinderen daarom beoordelen. Daarbij gaat zij eerst in op het beroep op verjaring, dat Wereldkinderen en Terre des Hommes beide hebben gedaan.

De verwijten aan het adres van Wereldkinderen en Terre des Hommes

[eiseres] verwijt Wereldkinderen en Terre des Hommes dat zij eraan hebben meegewerkt dat zij onder valse voorwendselen is afgenomen van haar biologische moeder om te worden geadopteerd door een Nederlands echtpaar. Ook meent [eiseres] dat Wereldkinderen en Terre des Hommes onvoldoende hebben gedaan om de mistanden bij interlandelijke adopties vanuit Bangladesh, waaronder die van haar, adequaat te onderzoeken en [eiseres] hierover te informeren.

Eerst moet de rechtbank zich een oordeel vormen over het verjaringsverweer dat door Wereldkinderen en Terre des Hommes is gevoerd. Wanneer de vorderingen van [eiseres] op Wereldkinderen en Terre des Hommes zijn verjaard, komt de rechtbank niet meer toe aan een inhoudelijke beoordeling van de verwijten aan hun adres. Als het beroep op verjaring niet opgaat, dan kan wel worden getoetst of Wereldkinderen en Terre des Hommes een verwijtbare betrokkenheid bij de adoptie van [eiseres] hebben gehad, of ten onrechte hebben nagelaten om onderzoek te doen.

Toetsingskader beroep op verjaring

Op grond van artikel 3:310 lid 1 BW verjaart een rechtsvordering tot vergoeding van schade door verloop van vijf jaar na aanvang van de dag, volgend op die waarop de benadeelde zowel met de schade als met de daarvoor aansprakelijke persoon bekend is geworden (hierna: de vijfjaarstermijn) en in ieder geval door verloop van twintig jaar na de gebeurtenis waardoor de schade is ontstaan (hierna: de lange verjaringstermijn).

Volgens Wereldkinderen en Terre des Hommes is de lange verjaringstermijn van artikel 3:310 lid 1 BW verstreken. Terre des Hommes beroept zich ook op het verstrijken van de vijfjaarstermijn.

De rechtbank stelt voorop dat toepassing van de korte verjaringstermijn van vijf jaar niet aan de orde is als inmiddels de lange verjaringstermijn van twintig jaar is verstreken.9.Zij zal daarom eerst beoordelen of de lange verjaringstermijn is verstreken.

Voor het aanvangstijdstip van de lange verjaringstermijn is beslissend het objectief gegeven tijdstip waarop de gebeurtenis plaatsvond waardoor de schade is veroorzaakt.10.Aangenomen moet worden dat als gebeurtenis heeft te gelden de gedraging – handelen of nalaten – van de aansprakelijke persoon, die tot de schade kan leiden, ook al is vooralsnog onzeker of inderdaad schade een gevolg ervan zal zijn en al heeft de schade, indien zij zich voordoet, zich pas later gemanifesteerd.11.

Wereldkinderen en Terre des Hommes wijzen er op dat [eiseres] op 4 november 1976 naar Nederland is gereisd, zodat de lange verjaringstermijn op zijn laatst twintig jaar daarna (dus op 4 november 1996) is verstreken. [eiseres] heeft die stelling op zichzelf niet betwist, zodat de rechtbank uitgaat van de juistheid daarvan. Hiermee staat voor de verdere beoordeling van de rechtbank als uitgangspunt vast dat de vorderingen van [eiseres] jegens Wereldkinderen en Terre des Hommes wegens het verstrijken van de lange verjaringstermijn zijn verjaard.

[eiseres] meent dat toepassing van de lange verjaringstermijn in haar geval naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Zij doet in dit verband een beroep op het genoemde arrest Erven Van Hese/De Schelde. In dit arrest is aanvaard dat in uitzonderlijke gevallen op grond van artikel 6:2 lid 2 BW een uitzondering kan worden gemaakt op de lange verjaringstermijn. Wereldkinderen en Terre des Hommes hebben op hun beurt deze stelling van [eiseres] betwist.

Wereldkinderen en Terre des Hommes stellen zich op het standpunt dat de mogelijkheid om een uitzondering te maken op de lange verjaringstermijn, uitsluitend is bestemd voor die gevallen waarin de schade pas na het verstrijken van die termijn aan het licht is gekomen (dan wel is ontstaan). Zij voeren aan dat in dit geval geen sprake is van schade die (naar zijn aard) verborgen is gebleven en die [eiseres] pas na het verstrijken van de verjaringstermijn kon kennen. Zij wijzen ter onderbouwing van hun standpunt dat alleen in gevallen van verborgen schade een uitzondering op de verjaringstermijn kan worden gemaakt op de rechtszekerheid die de lange verjaringstermijn ook volgens de Hoge Raad dient en het eveneens op 28 april 2000 gewezen arrest van de Hoge Raad in de zaak Erven Rouwhof/Eternit.12.In dat laatste arrest was het slachtoffer kort voor het verstrijken van de verjaringstermijn op de hoogte geraakt van zijn schade, en werd geen uitzondering op de lange verjaringstermijn aanvaard. Daarnaast wijzen Wereldkinderen en Terre des Hommes op één van de gezichtspunten die volgens de Hoge Raad in de zaak van Erven Van Hese/De Schelde moeten worden betrokken bij de beoordeling van de vraag of voor een uitzondering op de lange verjaringstermijn plaats is, namelijk gezichtspunt (g) (zie voor de opsomming van de gezichtspunten hierna in 5.25).

De rechtbank laat dit geschilpunt onbeoordeeld. Ook als ervan uit wordt gegaan dat de rechtspraak van de Hoge Raad niet dwingend meebrengt dat er alleen ruimte is voor een uitzondering op de lange verjaringstermijn in die specifieke gevallen waarin toepassing van die termijn ertoe zou leiden dat een rechtsvordering verjaart voordat de schuldeiser deze kon kennen13., komt de rechtbank tot het oordeel dat er in dit geval geen gronden zijn om de lange verjaringstermijn buiten toepassing te laten. Zij acht het volgende redengevend.

De rechtbank stelt voorop – zoals de Hoge Raad in de zaak van Erven van Hese/De Schelde heeft overwogen – dat de lange verjaringstermijn een objectief en in beginsel absoluut karakter heeft. Dat wil zeggen dat, hoezeer dit ook moeilijk is te aanvaarden uit een oogpunt van individuele gerechtigheid ten opzichte van degene die schade heeft geleden (in dit geval [eiseres] ), het beginsel van rechtszekerheid dat deze absolute termijn beoogt te dienen en de billijkheid jegens de wederpartij (in dit geval Wereldkinderen en Terre des Hommes) – waarbij in het bijzonder valt te denken aan de moeilijkheden die bij het loslaten van deze termijn voor de wederpartij kunnen ontstaan met betrekking tot het vaststellen van de feiten en het beoordelen van de gemaakte verwijten – meebrengen dat hieraan strikt de hand moet worden gehouden. Dit wil echter niet zeggen dat deze termijn nooit op grond van artikel 6:2 lid 2 BW buiten toepassing zou kunnen blijven. Gelet op de belangen die deze regel beoogt te dienen, waaronder in het bijzonder het belang van de rechtszekerheid, zal echter van onaanvaardbaarheid zoals in die bepaling bedoeld slechts in uitzonderlijke gevallen sprake kunnen zijn.

Verder geldt dat de Hoge Raad in de zaak van Erven Van Hese/De Schelde een aantal – niet limitatief bedoelde – gezichtspunten heeft geformuleerd ter beoordeling van de vraag of de lange verjaringstermijn van artikel 3:310 lid 1 BW buiten toepassing moet blijven. De rechtbank neemt deze gezichtspunten in ieder geval in aanmerking. Het gaat om de volgende gezichtspunten:

a. a) of het gaat om een vergoeding van vermogensschade dan wel van nadeel dat niet in vermogensschade bestaat, en – mede in verband daarmee – of de gevorderde schadevergoeding ten goede komt aan het slachtoffer zelf, diens nabestaanden dan wel een derde;

b) in hoeverre voor het slachtoffer respectievelijk zijn nabestaanden ter zake van de schade een aanspraak op een uitkering uit anderen hoofde bestaat;

c) de mate waarin de gebeurtenis de aangesprokene kan worden verweten;

d) in hoeverre de aangesprokene reeds vóór het verstrijken van de verjaringstermijn rekening heeft gehouden of had behoren te houden met de mogelijkheid dat hij voor de schade aansprakelijk zou zijn;

e) of de aangesprokene naar redelijkheid nog de mogelijkheid heeft zich tegen de vordering te verweren;

f) of de aansprakelijkheid (nog) door verzekering is gedekt;

g) of na het aan het licht komen van de schade binnen een redelijke termijn een aansprakelijkstelling heeft plaatsgevonden en een vordering tot schadevergoeding is ingesteld.

De gestelde feiten

De weging van de gezichtspunten moet plaatsvinden aan de hand van de feiten van het geval. In dit geval zijn partijen het echter over die feiten niet eens. [eiseres] stelt dat BIA en Terre des Hommes haar biologische moeder onder valse voorwendselen ertoe hebben bewogen afstand van haar te doen. BIA en Terre des Hommes weerspreken dat. In zo’n geval, waarin de feiten ter discussie staan, moet de rechtbank vaststellen van welke feiten zij bij wijze van veronderstelling uitgaat bij de weging van de gezichtspunten. In dit geval moet de rechtbank dus – voordat zij beoordeelt of het beroep op verjaring naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is – eerst beoordelen of zij er veronderstellenderwijs vanuit kan gaan dat de biologische moeder van [eiseres] onder valse voorwendselen afstand heeft gedaan van [eiseres] . Naar het oordeel van de rechtbank bestaan daarvoor echter te weinig aanknopingspunten. De rechtbank legt dat hierna uit.

[eiseres] stelt dat zij in 1976 door haar biologische moeder, [de biologische moeder] , niet vrijwillig is afgestaan, maar dat zij door toedoen van [B] (die toen werkzaam was voor BIA en Terre des Hommes) onder valse voorwendselen bij haar is weggehaald voor adoptie in Nederland. [eiseres] wijst daarbij met name op de brieven van haar biologische moeder van 2 april 1980 aan [C] en de Bengaalse autoriteiten, en op haar verklaring van 2 december 1986. Ook wijst [eiseres] op de Transfer of Guardianship van 26 november 1976 die door [B] is ondertekend. [eiseres] wijst vervolgens op de beschuldigingen van [C] aan het adres van [B] , BIA en Terre des Hommes over adoptiemisstanden in de bewuste periode en het gegeven dat haar biologische moeder voorkomt op zijn lijst uit 1979. Die combinatie van feiten en omstandigheden leidt [eiseres] tot de conclusie dat ook zij en haar biologische moeder het slachtoffer zijn geworden van illegale adoptiepraktijken.

Wereldkinderen en Terre des Hommes betwisten gemotiveerd dat de beschuldigingen van [C] juist zijn, dat vaststaat dat de biologische moeder van [eiseres] haar onder valse voorwendselen heeft afgestaan en dat zij (Wereldkinderen en Terre des Hommes) daarbij betrokken zijn geweest. Wereldkinderen en Terre des Hommes wijzen erop dat zij beide destijds in Bangladesh intern onderzoek naar de beschuldigingen van [C] hebben gedaan, maar dat daarbij geen betrokkenheid bij adoptiemisstanden is vastgesteld. De Bengaalse autoriteiten hebben in 1979 en 1980 in twee onderzoeken geconcludeerd dat de beschuldigingen waren gebaseerd op valse verklaringen. Tot slot wijzen Wereldkinderen en Terre des Hommes erop dat de COIA in 2021 evenmin heeft kunnen vaststellen dat de aantijgingen van [C] juist zijn.

De rechtbank kan op basis van de beschikbare informatie niet vaststellen of [eiseres] het slachtoffer is van de door haar gestelde illegale adoptiepraktijken. Met het oog op de weging van de gezichtspunten in het kader van het beroep op verjaring hoeft zij dat ook niet. De juistheid van de door [eiseres] gestelde feiten, voor zover betwist, hoeft niet (al) te zijn aangetoond om doorbreking van de lange verjaringstermijn te rechtvaardigen. Een en ander laat onverlet dat [eiseres] wel voldoende feiten moet stellen opdat de rechtbank, voor het geval de vorderingen van [eiseres] niet zijn verjaard omdat het beroep op verjaring naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar wordt geacht, bij een inhoudelijke beoordeling van de stellingen en verweren van partijen kan komen tot een bewijsopdracht, althans dat zij deze feiten (voorshands) bewezen kan achten om daaraan het rechtsgevolg van het door [eiseres] gestelde onrechtmatig handelen van Wereldkinderen en Terre des Hommes te kunnen verbinden.

De verklaring van de biologische moeder van [eiseres] van 2 december 1986 strookt niet met de adoptiepapieren van [eiseres] en die van haar broer. Zij heeft verklaard dat twee van haar kinderen in 1977 naar het Dhanmondi babyhome zijn gebracht. De Transfer of Guardianship van [eiseres] dateert echter van 26 november 1976. Ook staat vast dat [eiseres] met haar broer op 4 november 1976 in Nederland is gearriveerd. Verder komt de naam van de zoon in de verklaring van de biologische moeder niet overeen met de naam van de broer van [eiseres] in diens afstandsverklaring en het adoptievonnis. Daarnaast is in de verklaring van de biologische moeder vermeld dat de leeftijd van de dochter 8 jaar was ten tijde van haar plaatsing in het babyhome, hetgeen betekent dat die dochter dan in 1969 moet zijn geboren, althans – verondersteld dat ‘1977’ een verschrijving was en 1976 is bedoeld – in 1968. In beide gevallen komt dit niet overeen met het geboortejaar van [eiseres] zoals vermeld in het adoptievonnis, de Transfer of Guardianship en de afstandsverklaring, te weten 1972.

Daar komt bij dat tegenover de eerdere brieven/verklaringen van de biologische moeder van [eiseres] en de beschuldigingen van [C] de resultaten staan van twee onderzoeken door de Bengaalse autoriteiten en de interne onderzoeken door BIA en Terre des Hommes. Geen van deze onderzoeken heeft uitgewezen dat de beschuldigingen van [C] gegrond zijn. Uit de beschikbare documentatie volgt verder dat de strafrechtelijke vervolging van [B] wegens betrokkenheid bij kinderhandel zonder veroordeling is geëindigd. Partijen zijn het er verder niet over eens of de medeverdachte (zie 3.60) veroordeeld is, zodat ook die stelling van [eiseres] niet veronderstellenderwijs als vaststaand kan worden aangenomen. In het COIA-rapport uit 2021, dat is gebaseerd op uitgebreide gesprekken met [C] en [B] en een uitvoerige studie van grote hoeveelheden documenten, kan evenmin steun worden gevonden voor de conclusie dat de beschuldigingen van [C] gegrond zijn. De COIA schrijft: “Anno 2020 is het niet meer vast te stellen wat de exacte gang van zaken is geweest, mede door tegenstrijdige documentatie en berichtgeving, waarbij mogelijk ook sprake is van vervalste documenten.”14.

Bij deze stand van zaken zijn de brieven/verklaringen van de biologische moeder van [eiseres] en de aantijgingen van [C] onvoldoende om er op basis daarvan

veronderstellenderwijs vanuit te gaan dat [eiseres] (zoals zij stelt) in 1976 onder valse voorwendselen is afgestaan. Daarvoor zijn meer concrete en objectief verifieerbare feitelijke aanknopingspunten nodig en die ontbreken.

In het verlengde daarvan kan de rechtbank er ook niet vanuit gaan dat [eiseres] in strijd met de geldende regelgeving naar Nederland is overgebracht. Van belang daarbij is ook dat [eiseres] Transfer of Guardianship weliswaar op 26 november 1976 is afgegeven, en dus pas na haar komst haar Nederland op 4 november 1976, maar uit niets volgt dat een Transfer of Guardianship vereist was om Bangladesh te mogen verlaten en Nederland in te kunnen reizen.

Samenvattend neemt de rechtbank bij de weging van de gezichtspunten dus tot uitgangspunt dat er op basis van de beschikbare informatie onvoldoende aanwijzingen zijn om er veronderstellenderwijs vanuit te gaan dat [eiseres] (zoals zij stelt) in 1976 onder valse voorwendselen is afgestaan en dat zij niet volgens de geldende regels naar Nederland is overgebracht. Daarop stuit de stelling van [eiseres] dat het beroep op verjaring naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, in belangrijke mate af.

Het beroep van Wereldkinderen op verjaring: weging van de gezichtspunten

De rechtbank komt nu toe aan bespreking van de afzonderlijke gezichtspunten uit de zaak van Erven Van Hese/De Schelde voor wat betreft het beroep van Wereldkinderen op verjaring. De rechtbank zal eerst ingaan op de gezichtspunten (c) en (d), vervolgens op de gezichtspunten (g) en (e) en ten slotte op de gezichtspunten (a), (b) en (f).

Met betrekking tot gezichtspunt (c) overweegt de rechtbank het volgende. BIA was een op interlandelijke adoptie gerichte bemiddelingsorganisatie. Uit de beschikbare stukken, waaronder documenten uit die tijd en verklaringen van toenmalige medewerkers, volgt dat BIA ten tijde van de adoptie van [eiseres] in Bangladesh een belangrijke actieve rol had bij adoptieprocedures. BIA was voor adopties naar Nederland de enig toegelaten bemiddelaar in Bangladesh. Onderdeel van BIA was NICWO, dat een baby home runde in Bangladesh. [B] was in 1976 ter plaatse de vertegenwoordiger van BIA en NICWO. Alles wijst erop dat BIA/NICWO, in de persoon van [B] , destijds de formaliteiten van de adoptieprocedure met de autoriteiten in Bangladesh afhandelde en het benodigde ‘papierwerk’ verzorgde. Dit alles laat onverlet dat de rechtbank, zoals hiervoor overwogen, op basis van de stukken waarover zij beschikt niet veronderstellenderwijs kan aannemen dat [eiseres] door toedoen van [B] onder valse voorwendselen van haar biologische moeder is afgenomen en in strijd met de geldende regels naar Nederland is overgebracht. Dat betekent BIA/Wereldkinderen geen verwijt kan worden gemaakt van haar betrokkenheid bij de totstandkoming van de adoptie van [eiseres] .

Voor wat betreft het achterwege blijven van onderzoek door BIA/Wereldkinderen naar de gang van zaken rondom de adoptie van [eiseres] , overweegt de rechtbank als volgt. Concrete aanwijzingen dat de afstand en inreis van [eiseres] in 1976 illegaal waren verlopen, ontbraken toen. Hiervoor heeft de rechtbank al overwogen dat er op basis van de beschikbare informatie onvoldoende aanwijzingen zijn om er veronderstellenderwijs vanuit te gaan dat [eiseres] (zoals zij stelt) in 1976 onder valse voorwendselen is afgestaan. Vaststaat wel dat [eiseres] na aankomst in Nederland kort gescheiden is geweest van haar broer en aanvankelijk door andere adoptiefouders zou worden geadopteerd. Die gang van zaken heeft bij de rechtbank, met de kennis van nu, vragen doen rijzen. Dit geldt ook voor het feit dat gebleken is dat de broer van [eiseres] Nederland binnengekomen is met papieren waaruit bleek dat hij op [gebooortedag] 1971 geboren was (minder dan negen maanden eerder dan [eiseres] , die op [geboortedatum] geboren is). Hoewel ten minste opmerkelijk, kan de rechtbank op die basis niet aannemen dat de afstand en inreis van [eiseres] illegaal zijn verlopen. Er zijn geen concrete aanknopingspunten waaruit volgt dat BIA op basis van de toen beschikbare informatie wist of had moeten weten dat zij broer en zus waren. De afstandsverklaring van de broer vermeldde immers niet de naam van de moeder van [eiseres] als degene die afstand had gedaan, maar die van een andere, mannelijke persoon. De naam van de moeder komt in de afstandsverklaring van de broer überhaupt niet voor. De papieren van broer en zus toonden geen overeenkomsten.

De latere beschuldigingen van [C] over adoptiemisstanden en de rol van [B] daarbij hebben de toenmalige directeur van BIA ertoe gebracht in september 1978 deze beschuldigingen te onderzoeken. Hieruit is niet naar voren gekomen dat de beschuldigingen gegrond waren. Latere onderzoeken door de Bengaalse overheid, in 1979, 1980 en (strafrechtelijk) in 1983, hebben evenmin concrete aanknopingspunten voor misstanden rondom de adoptie van (onder meer) [eiseres] opgeleverd.

Onder al deze omstandigheden kan het afzien van nader onderzoek door BIA, gegeven ook haar beoordelingsvrijheid op dit punt, niet als verwijtbaar worden gezien.

In het verlengde daarvan valt ook gezichtspunt (d) in het nadeel van [eiseres] uit. Niet gezegd kan worden dat BIA/Wereldkinderen bij de hiervoor beschreven stand van zaken vóór het verstrijken van de verjaringstermijn rekening had moeten houden met de mogelijkheid dat zij voor schade als gevolg van een mogelijk illegale en onvoldoende onderzochte adoptie van [eiseres] aansprakelijk zou zijn.

Aan de orde is dan gezichtspunt (g), de vraag of na het aan het licht komen van de schade binnen een redelijke termijn een aansprakelijkstelling heeft plaatsgevonden en een vordering tot schadevergoeding is ingesteld. Met het oog op de aanvang van de redelijke termijn moet allereerst de vraag worden beantwoord wanneer de schade die [eiseres] stelt te hebben geleden aan het licht is gekomen. Vervolgens moet de vraag worden beantwoord wat als een redelijke termijn voor aansprakelijkstelling van Wereldkinderen kan worden beschouwd. Die termijn moet worden bepaald aan de hand van de concrete omstandigheden van het geval. In de rechtspraktijk wordt bij toepassing van dit gezichtspunt een termijn van één tot twee jaar beschouwd als een redelijke termijn waarbinnen een aansprakelijkstelling moet plaatsvinden en de vordering tot schadevergoeding moet zijn ingesteld.

Tussen partijen staat niet ter discussie dat de schadeveroorzakende gebeurtenis – de afstand van [eiseres] in Bangladesh en haar overkomst naar Nederland – vóór respectievelijk op 4 november 1976 plaatsvond. [eiseres] werd in 1990 meerderjarig. In het rapport van [de onderzoeksjournalist] is beschreven dat de biologische moeder van [eiseres] haar in 1993, in vervolg op een dat jaar door Wereldkinderen georganiseerde rootsreis naar Bangladesh voor uit dat land geadopteerde kinderen, heeft teruggevonden. In het rapport staat dat [eiseres] vanaf dat moment tot 1996 (het jaar waarin haar biologische moeder overleed) contact met haar heeft gehad. Zij vertelde [eiseres] dat zij en haar broer onder valse voorwendselen van haar waren afgenomen en dat zij sindsdien altijd naar hen op zoek is geweest. Volgens het rapport geloofde [eiseres] haar biologische moeder aanvankelijk niet, maar was haar nieuwsgierigheid wel gewekt. [eiseres] heeft toen, aldus het rapport, een reis naar Bangladesh overwogen maar hiervan afgezien na contacten met Wereldkinderen.

[eiseres] heeft op de zitting van 23 juni 2021 gezegd dat zij zich in de bewuste passages in het rapport van [de onderzoeksjournalist] niet herkent. Volgens [eiseres] heeft zij van 1993 tot 1996 gecorrespondeerd met een Bengaals advocatenkantoor dat meedeelde op te treden voor haar biologische moeder en dat namens haar om geld vroeg. [eiseres] betwist dat het daadwerkelijk om haar biologische moeder ging. Wel heeft zij een aantal keren geld gestuurd. De correspondentie vanuit Bangladesh vermeldde volgens [eiseres] , anders dan [de onderzoeksjournalist] schrijft, niet dat zij onder valse voorwendselen was afgestaan.

[eiseres] heeft tegenover de bevindingen van [de onderzoeksjournalist] evenwel geen concrete feiten of omstandigheden aangedragen waaruit volgt dat het rapport over de contacten met haar biologische moeder onjuistheden bevat. Daartoe was zij voorafgaande aan de zitting ruimschoots in de gelegenheid. De rechtbank houdt het er daarom voor dat de schade van [eiseres] uiterlijk in 1996 aan het licht is gekomen. [eiseres] was toen al geruime tijd meerderjarig en had toen door eenvoudig onderzoek kunnen weten hoe de berichtgeving in binnen- en buitenlandse media over interlandelijke adopties vanuit Bangladesh is geweest. Zij kon aan de hand daarvan, nog voor het verstrijken van de absolute verjaringstermijn, weten dat er mogelijk misstanden waren geweest rondom haar adoptie.

Gelet hierop bestaat geen reden om de uitzending van Nieuwsuur in juni 2017 als beginpunt te nemen voor de aanvang van de redelijke termijn, in plaats van 1996. Het gegeven dat [eiseres] Wereldkinderen pas na ruim 20 jaar aansprakelijk heeft gesteld en heeft gedagvaard, leidt tot het oordeel dat [eiseres] niet binnen een redelijke termijn heeft gehandeld. De rechtbank kent aan gezichtspunt (g) groot gewicht toe.

De rechtbank is verder van oordeel dat gezichtspunt (e), of de aangesprokene naar redelijkheid nog de mogelijkheid heeft zich tegen de vordering te verweren, pleit voor honorering van het beroep van verjaring van Wereldkinderen. Weliswaar is het adoptiedossier van [eiseres] goeddeels bewaard gebleven en zijn in de afgelopen jaren verschillende onderzoeksrapporten verschenen over interlandelijke adopties vanuit Bangladesh, maar dit laat onverlet dat veel betrokken personen na ruim veertig jaar niet meer vindbaar zijn of zijn overleden. Daarnaast zijn herinneringen na een tijdsverloop van decennia niet meer volledig, niet betrouwbaar of kunnen niet meer worden geverifieerd in archieven, zo die niet reeds zijn vernietigd. Hierdoor laat de precieze gang van zaken rondom de adoptie van [eiseres] in Bangladesh zich niet eenvoudig reconstrueren. Om al die redenen is gezichtspunt (e) van aanmerkelijk gewicht.

De hiervoor nog niet besproken gezichtspunten (a), (b) en (f) pleiten in het voordeel van [eiseres] . De aanspraken van [eiseres] zien op vergoeding van vermogensschade en ander nadeel dat niet in vermogensschade bestaat en die vergoeding komt haarzelf ten goede. Verder kan [eiseres] geen aanspraak maken op een uitkering uit andere hoofde en is de aansprakelijkheid niet door een verzekering gedekt.

Gelet op de betekenis die de rechtbank ten gunste van Wereldkinderen toekent aan de gezichtspunten (c), (d), (g) en (e), leggen de gezichtspunten (a), (b) en (f) in het voordeel van [eiseres] nauwelijks gewicht in de schaal.

De conclusie is gelet op al het vorenstaande dat het beroep op het verstrijken van de lange verjaringstermijn van artikel 3:310 lid 1 BW van Wereldkinderen naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet onaanvaardbaar is. De rechtszekerheid die de lange verjaringstermijn beoogt te dienen gaat in dit geval boven de rechtsbescherming waarop [eiseres] aanspraak maakt.

Het beroep van Terre des Hommes op verjaring: weging van de gezichtspunten

Ook ten aanzien van Terre des Hommes zal de rechtbank de gezichtspunten van de catalogus uit de zaak van Erven van Hese/De Schelde bespreken. De rechtbank zal eerst ingaan op de gezichtspunten (c) en (d), vervolgens op de gezichtspunten (g) en (e) en ten slotte op de gezichtspunten (a), (b) en (f).

De rechtbank herhaalt hier dat zij tot uitgangspunt neemt dat er op basis van de beschikbare informatie onvoldoende aanwijzingen zijn om de stelling van [eiseres] dat zij onder valse voorwendselen door haar biologische moeder is afgestaan en dat zij niet volgens de geldende regels naar Nederland is overgebracht, veronderstellenderwijs voor juist te houden.

Met betrekking tot gezichtspunt (c), de mate waarin de gestelde schadeveroorzakende gebeurtenis haar kan worden verweten, heeft Terre des Hommes betoogd dat zij geen adoptieorganisatie was en is, en zich ook nooit heeft beziggehouden met adopties vanuit Bangladesh naar Nederland. Terre des Hommes voert aan dat zij zich in Bangladesh uitsluitend bezighield met de bouw van huizen, voedsel- en medicijnverstrekking en de lokale ondersteuning van kinderen. Terre des Hommes had naar eigen zeggen geen verantwoordelijkheid voor of zeggenschap over de adopties. Terre des Hommes meent dat haar daarom niets te verwijten valt. De rechtbank overweegt als volgt.

Terre des Hommes (Nederland) is een welzijnsorganisatie die zich sinds haar oprichting in 1965 bezig houdt met de hulpverlening aan kansarme kinderen in ontwikkelingslanden. Tussen partijen staat niet ter discussie dat Terre des Hommes, anders dan BIA, geen adoptieorganisatie was (en is) en niet als zodanig was toegelaten door de Bengaalse overheid. Noch uit de adoptiepapieren van [eiseres] noch uit de overige beschikbare documentatie volgt dat Terre des Hommes, in afwijking daarvan, daadwerkelijk betrokken is geweest bij adopties in het algemeen en illegale adopties in Bangladesh in het bijzonder, zoals [eiseres] stelt. De enkele omstandigheid dat [B] zowel werkzaam was voor BIA als voor Terre des Hommes en dat Terre des Hommes door afstandsouders mede is aangewezen als verantwoordelijke partij voor illegale adopties, is daarvoor onvoldoende. Terre des Hommes heeft, mede aan de hand van haar onderzoeksrapport uit 2020, gedetailleerd toegelicht dat door de twee functies van [B] - vertegenwoordiger van BIA en programmadirecteur van Terre des Hommes - op het operationele vlak dingen door elkaar heen liepen, zoals het dubbelgebruik van een autobusje en een kantoorruil, en dat de namen SIA/BIA/NICWO niet bekend waren in Tongi maar die van Terre des Hommes wel. De beschikbare documentatie in het dossier bevat geen concrete aanwijzingen dat die reconstructie door Terre des Hommes niet juist is. De rechtbank acht het daarom aannemelijk dat deze omstandigheden hebben bijgedragen aan verwarring en het onjuiste beeld bij de lokale bevolking dat Terre des Hommes een adoptieorganisatie was en daarmee ook betrokken was bij de gestelde illegale adopties. Dat Terre des Hommes enige verantwoordelijkheid droeg voor of zeggenschap had over adopties, zoals die van [eiseres] , blijkt evenwel uit niets. Dit alles betekent dat Terre des Hommes geen verwijt kan worden gemaakt van de gestelde onregelmatigheden rondom de afstand en latere adoptie van [eiseres] .

Terre des Hommes valt evenmin een verwijt te maken van het uitblijven van onderzoek naar de gang van zaken rondom de afstand en adoptie van [eiseres] . Er zijn geen aanknopingspunten gesteld of gebleken voor het bestaan van een rechtsplicht voor Terre des Hommes om als niet-adoptieorganisatie en bij gebrek aan enige betrokkenheid bij adopties de vermeende misstand bij de afstand van [eiseres] zelfstandig (nader) te onderzoeken en/of [eiseres] hierover te informeren.

Gezichtspunt (c) valt dus in het voordeel van Terre des Hommes uit.

Hetzelfde geldt voor gezichtspunt (d). Uit niets blijkt dat Terre des Hommes na het einde van de strafrechtelijke vervolging van [B] en [F] in 1983 signalen heeft ontvangen op grond waarvan zij rekening moest houden met aanspraken van geadopteerde kinderen. Pas op 11 maart 2019, ruim 25 jaar later, is Terre des Hommes door [eiseres] aansprakelijk gesteld. Terecht betoogt Terre des Hommes dat zij, gegeven ook het feit dat zij geen adoptieorganisatie is, geen rekening meer hoefde te houden met de mogelijkheid dat zij in verband met adopties vanuit Bangladesh naar Nederland aansprakelijk zou worden gesteld.

Gezichtspunt (g), de vraag of na het aan het licht komen van de schade binnen een redelijke termijn een aansprakelijkstelling heeft plaatsgevonden en een vordering tot schadevergoeding is ingesteld, dient eveneens in het voordeel van Terre des Hommes te worden beantwoord. De rechtbank verwijst daarvoor naar hetgeen zij hiervoor heeft overwogen in randnummers 5.41 tot en met 5.45. Ook voor Terre des Hommes geldt dat [eiseres] haar pas in 2019 aansprakelijk heeft gesteld en in 2020 heeft gedagvaard. De rechtbank kent ook hier aan gezichtspunt (g) zeer zwaarwegende betekenis toe.

Ten slotte moet ook gezichtspunt (e) in het voordeel van Terre des Hommes uitvallen, om de in 5.46 genoemde redenen.

De gezichtspunten (a), (b) en (f) pleiten in het voordeel van [eiseres] , op de in 5.47 genoemde gronden. De rechtbank kent aan deze gezichtspunten een laag gewicht toe.

Uit het voorgaande volgt dat alleen de gezichtspunten (a), (b) en (f) in het voordeel van [eiseres] enig gewicht in de schaal leggen. Van een veel groter gewicht zijn de overige gezichtspunten (c), (d) (e) en (g).

De uitkomst is dat het beroep op het verstrijken van de lange verjaringstermijn van artikel 3:310 lid 1 BW van Terre des Hommes naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet onaanvaardbaar is. Om die reden wordt niet toegekomen aan het beroep van Terre des Hommes op de verkorte verjaringstermijn van vijf jaar. Ook hier prevaleert de rechtszekerheid die de lange verjaringstermijn beoogt te dienen in dit geval boven de rechtsbescherming waarop [eiseres] aanspraak maakt.

De verwijten aan het adres van de Staat

De Staat doet niet langer een beroep op verjaring. Dat betekent dat de rechtbank, voor zover de vorderingen van [eiseres] tegen de Staat zijn gericht, toekomt aan een inhoudelijke beoordeling van die verwijten. [eiseres] meent in de eerste plaats dat de Staat fouten heeft gemaakt bij de controle van haar adoptiepapieren en dat hij heeft gefaald in algemeen preventief toezicht. Ook had de Staat volgens [eiseres] handhavend moeten optreden. Daarnaast verwijt [eiseres] de Staat dat hij de misstanden in adopties uit Bangladesh en in het bijzonder die van [eiseres] niet adequaat heeft onderzocht en [eiseres] niet op de hoogte heeft gesteld van (mogelijke) onrechtmatigheden in haar adoptiezaak.

Bij de beoordeling van het eerste verwijt stelt de rechtbank voorop dat interlandelijke adoptie, zoals hiervoor in 3.11 tot en met 3.16 is uiteengezet, destijds een nationale aangelegenheid was, geregeld op basis van de in Bangladesh en Nederland geldende nationale wet- en regelgeving. Er waren (nog) geen bindende internationale verdragen, zoals nu het IVRK van het Kind en het Haags Adoptieverdrag 1993. De Wet opneming Buitenlandse Pleegkinderen15.trad pas op 15 juli 1989 in werking. Het stond particuliere instanties, zoals BIA, voordien vrij om te bemiddelen bij interlandelijke adopties. Een wettelijk toezichthoudend kader was er nog niet. De vraag of rechtmatig afstand was gedaan van een kind was een zaak voor de autoriteiten in het land van herkomst (in dit geval Bangladesh). De Staat had op basis van de in Nederland geldende wet- en regelgeving een eigen verantwoordelijkheid om te beoordelen of de komst van [eiseres] naar Nederland vanuit Bangladesh (in het kader van de verlening van een visum) en haar adoptie in Nederland (in het kader van de adoptieprocedure in Nederland) in haar (kennelijk) belang waren. Hij had geen verantwoordelijkheid voor de wijze van totstandkoming van de afstand van [eiseres] in Bangladesh.

Vóór het vertrek van [eiseres] vanuit Bangladesh naar Nederland had de Staat dus wel de (vreemdelingrechtelijke) verantwoordelijkheid voor de visumverlening. Zo’n visum werd bij interlandelijke adopties vanuit Bangladesh door het Nederlandse consulaat in Dhaka afgegeven op basis van de Bengaalse afstandsverklaring van de biologische ouder(s), het Bengaalse paspoort van het kind en de Nederlandse beginseltoestemming voor de adoptiefouders. Er zijn geen aanwijzingen dat voor het verkrijgen van een visum ook een Transfer of Guardianship moest worden overgelegd. Dat de Staat in het kader van de visumverlening eigen regels heeft overtreden, en in zoverre onrechtmatig heeft gehandeld, kan daarom niet worden vastgesteld. Het kan wel verklaren waarom [eiseres] Nederland op 4 november 1976 kon inreizen nog voordat een Transfer of Guardianship was afgegeven door de Bengaalse autoriteiten. Voor zover de Staat hier wel eigen regels heeft geschonden, ontbreekt het vereiste causaal verband met de door [eiseres] gestelde schade. Voor [eiseres] werd immers op 26 november 1976 een Transfer of Guardianship afgegeven. Uit niets volgt dat [eiseres] toen niet alsnog met een visum Nederland had kunnen inreizen.

[eiseres] meent verder dat de Staat heeft gefaald in algemeen preventief toezicht en dat hij handhavend had moeten optreden, omdat hij destijds op basis van negatieve publicaties en verklaringen van betrokkenen op de hoogte was van vele onrechtmatigheden en risico’s bij interlandelijke adoptie.

De rechtbank stelt voorop dat de voor aansprakelijkheid van de Staat op grond van (algemeen of concreet) toezichtsfalen een terughoudend regime geldt.16.[eiseres] heeft niet concreet onderbouwd op basis van welke berichten de Staat vóór haar vertrek uit Bangladesh in 1976 had moeten reageren en evenmin dat er aanleiding was voor een zodanige reactie dat aan haar een visum had moet worden geweigerd. De COIA heeft niet geconstateerd dat voor de publicaties in 1978 sprake was van signalen over misstanden bij interlandelijke adopties uit Bangladesh. De publicaties waar [eiseres] concreet naar verwijst dateren alle van 1978 of later en gaan voor het grootste deel over [C] en diens beschuldigingen over onregelmatigheden bij adopties vanuit Bangladesh. Verder volgt uit de beschikbare documentatie en stellingen van [eiseres] zelf dat [C] de beweerdelijke misstanden bij adopties uit Bangladesh vanaf medio 1977 is gaan onderzoeken en de Nederlandse overheid van deze misstanden in mei 1979 op de hoogte heeft gesteld. Dit alles is ruim na de overkomst van [eiseres] naar Nederland op 4 november 1976. Ook overigens heeft [eiseres] nagelaten concreet te stellen en te onderbouwen dat de Staat vóór haar overkomst naar Nederland op de hoogte was van misstanden van zodanige aard dat de Staat, met voorbijgaan aan de door de overheid van Bangladesh afgegeven documenten, geen visum had mogen verstrekken ten behoeve van de overkomst van in Bangladesh geadopteerde kinderen naar Nederland. De algemene, niet concreet gemaakte verwijzingen van [eiseres] naar het rapport van [de onderzoeksjournalist] , het proefschrift van [Z] uit 2019 en een artikel in Tubantia over de mogelijke betrokkenheid van medewerkers van de Staat in Brazilië in de jaren ’70 bij illegale adopties, kunnen die vergaande conclusie niet dragen.

Het eerste verwijt van [eiseres] treft dus geen doel. Hetzelfde geldt voor haar verwijt dat de Staat de misstanden in de adopties uit Bangladesh en in het bijzonder die van [eiseres] niet adequaat heeft onderzocht en [eiseres] niet op de hoogte heeft gesteld van (mogelijke) onrechtmatigheden in haar adoptiezaak. Daarover het volgende.

Uit de stukken volgt dat de Staat op basis van de publicaties in de (Nederlandse) media vanaf medio 1978 op de hoogte kon zijn van eerste berichten over adoptiemisstanden in Bangladesh. De Staat raakte daarmee in elk geval in mei 1979 bekend toen [C] hem voorzag van een lijst met de namen van 25 moeders die onder valse voorwendselen hun kinderen zouden hebben afgestaan. Op deze lijst stond ook [de biologische moeder] vermeld, de biologische moeder van [eiseres] . Als onweersproken staat vast dat de Staat toen niet beschikte over informatie over de afstamming van [eiseres] ; de (adoptie)papieren over [eiseres] moeten bij haar adoptiefouders in Nederland zijn geweest en/of bij BIA die bij haar adoptie had bemiddeld. Korte tijd later, in juli 1979, wees onderzoek door de Bengaalse overheid uit dat de beschuldigingen van [C] ongegrond waren. De Staat heeft na het verschijnen van het Bengaalse onderzoeksrapport de afweging gemaakt, hoewel er bij ambtenaren twijfels waren over de betrouwbaarheid van het rapport, om niet zelfstandig nader onderzoek te doen naar de aantijgingen van [C] . Begin 1980 zag de Bengaalse overheid in een aan het parlement gerichte klachtbrief van (onder meer) de biologische moeder van [eiseres] aanleiding om de vermeende adoptiemisstanden opnieuw te onderzoeken. In het onderzoeksrapport van december dat jaar werden de beschuldigingen wederom ongegrond bevonden. Desondanks hielden in 1981 (People) en 1982 (Bichitra) berichten in de media over Bengaalse adoptiemisstanden aan, gevolgd door de arrestatie in Bangladesh van [B] op verdenking van kinderhandel. In 1983 is de strafrechtelijke vervolging van [B] geëindigd zonder veroordeling. In dezelfde periode heeft het nieuwe (militaire) bewind in Bangladesh de mogelijkheid van interlandelijke adopties afgeschaft. Deze ontwikkelingen na 1979 hebben de Staat evenmin aanleiding gegeven om de interlandelijke adopties vanuit Bangladesh, waaronder die van [eiseres] , onder de loep te nemen.

De vraag rijst of artikel 8 EVRM toen, tegen de achtergrond van de hiervoor beschreven ontwikkelingen, de Staat verplichtte om toch zelfstandig nader onderzoek te doen en [eiseres] (althans haar adoptiefouders) hierover te informeren. [eiseres] beantwoordt die vraag bevestigend, de Staat bepleit het tegendeel.

Artikel 8 EVRM beschermt het recht van ‘eenieder’ op eerbiediging van zijnprivé-, familie- en gezinsleven. Daaronder valt, onder andere, het recht van een kind om te weten van wie het afstamt.

Artikel 8 EVRM verplicht lidstaten om ervoor te zorgen dat iedere burger, voor zover mogelijk, zijn rechten die uit deze bepaling voortvloeien kan uitoefenen. Volgens vaste rechtspraak moeten de bepalingen van het EVRM zodanig worden uitgelegd en toegepast, dat de daarin gewaarborgde rechten praktisch en effectief zijn. Een uitvloeisel van dit effectiviteitsbeginsel is dat lidstaten zich niet alleen moeten onthouden van aantasting van deze mensenrechten (een negatieve verplichting), maar ook dat zij zich onder omstandigheden actief moeten inspannen om aantastingen van mensenrechten door derden te voorkomen (een positieve verplichting).17.

Daarbij wordt - in de kern - door het EHRM getoetst of op het nationale niveau sprake is van een redelijk evenwicht tussen enerzijds een effectieve bescherming van het belang van het individu en anderzijds de belangen die door de betrokken lidstaat worden gediend. Er mag geen onmogelijke of disproportionele last op de overheid worden gelegd.

Voor wat betreft interlandelijke adopties vanuit Bangladesh van 1971-1982 is de rechtbank van oordeel dat er in die periode onvoldoende concrete aanknopingspunten waren voor adoptiemisstanden. Voordat [C] met zijn beschuldigingen de publiciteit opzocht (1978) en zich wendde tot de Nederlandse overheid (1979) ontbraken meldingen over misstanden bij adopties vanuit Bangladesh naar Nederland en schendingen van artikel 8 EVRM. Voor het doen van enig onderzoek door de Staat bestond toen geen aanleiding. Kort nadat de Staat door [C] was geïnformeerd, zijn diens beschuldigingen door twee instanties in Bangladesh onderzocht en ongegrond bevonden. Van belang is verder dat de berichten in de media over adoptiemisstanden in Bangladesh later, in 1981 en 1982, weliswaar aanhielden en ernstig waren, maar steeds waren terug te voeren op de inmiddels ongegrond bevonden beschuldigingen van dezelfde [C] . En in 1983 heeft de strafrechtelijke vervolging van [B] niet geleid tot diens veroordeling. Gesteld noch gebleken is dat nadien sprake is geweest van nieuwe feiten en omstandigheden op grond waarvan op de Staat een verplichting rustte tot het doen van onderzoek. De rechtbank hecht ook in dit verband aan het COIA-rapport, waaruit blijkt dat de COIA, na uitvoerig gedocumenteerd onderzoek, gesprekken met direct betrokken [B] en [C] en hoor en wederhoor niet heeft kunnen vaststellen wat de precieze gang van zaken is geweest. Bij die stand van zaken, waarbij er niet genoeg aanknopingspunten waren voor een schending van de in artikel 8 EVRM gewaarborgde rechten, kon de Staat naar het oordeel van de rechtbank in redelijkheid besluiten om geen eigen onderzoek in te stellen.

Dit alles leidt tot het oordeel dat de keuze van de Staat om zelfstandig onderzoek achterwege te laten geen schending oplevert van artikel 8 EVRM of anderszins onrechtmatig is. Dat betekent dat het tweede verwijt van [eiseres] aan het adres van de Staat evenmin opgaat.

Slotsom en kosten

De slotsom is dat de vorderingen van [eiseres] ten aanzien van alle gedaagden moeten worden afgewezen.

Nu [eiseres] in het ongelijk wordt gesteld, zal zij op de voet van de hoofdregel van artikel 237 lid 1 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering worden veroordeeld in de proceskosten van Wereldkinderen, Terre des Hommes en de Staat. De rechtbank wijst het verzoek van [eiseres] om dit niet te doen af. Geen van de wettelijke uitzonderingen op de hoofdregel – het bestaan van (familie)relatie tussen partijen, bij een gedeeltelijk ongelijk of in het geval van nodeloos gemaakte kosten – doet zich hier namelijk voor. Verjaring van de ingestelde rechtsvorderingen is geen uitzonderingsgrond.

De proceskosten bedragen tot op heden aan zijde van ieder van gedaagden in totaal € 4.270 (€ 2.042 aan griffierecht en 2 punten x tarief IV van € 1.114). De door Wereldkinderen, Terre des Hommes en de Staat gevorderde wettelijke rente over de proceskosten is niet weersproken en zal dus worden toegewezen. De proceskostenveroordeling omvat de nakosten, die dus niet apart gevorderd behoeven te worden. De rechtbank zal deze kosten begroten overeenkomstig het toepasselijke liquidatietarief.

De rechtbank:

wijst de vorderingen van [eiseres] af;

veroordeelt [eiseres] in de kosten van de procedure, aan de zijde van Wereldkinderen, Terre des Hommes en de Staat ten bedrage van € 4.270 ieder van hen, vermeerderd met wettelijke rente met ingang van de vijftiende dag na de datum van dit vonnis;

begroot de nakosten op € 163 (zonder betekening), dan wel € 255 (met betekening);

verklaart de in 6.2 gegeven proceskostenveroordeling uitvoerbaar bij voorraad.

Dit vonnis is gewezen door mr. M.C. Ritsema van Eck-van Drempt, mr. J. Brandt en mr. M.L. Harmsen en in het openbaar uitgesproken op 24 november 2021.18.