5.4 Het Knobe-effect

De tweede vorm van mentale misleiding die dit hoofdstuk behandelt, is het Knobe- effect. Het Knobe-effect heeft betrekking op het verband tussen een resultaat – positief of negatief – en de oorzaak daarvan. Uit onderzoek blijkt dat mensen bij een negatief resultaat eerder een causaal verband leggen met een bepaalde handeling in het verleden, dan bij een positief resultaat.1 Een voorbeeldexperiment ter verduidelijking waarin deelnemers aan een onderzoek twee sterk op elkaar lijkende scenario’s voorgeschoteld krijgen, is het volgende. In het eerste scenario gaat een bestuurder van een onderneming naar de voorzitter van de rvb en zegt: ‘We denken erover een nieuw project te starten. Dat zal ons helpen onze winst te vergroten, maar het schaadt ook het milieu.’ De voorzitter antwoordt: ‘Ik geef helemaal niets om het milieu. Ik wil gewoon zo veel mogelijk winst maken. Start het nieuwe project.’ Het bestuurslid start het nieuwe project en dit project schaadt inderdaad het milieu. In het tweede scenario gaat een bestuurder van een onderneming naar de voorzitter van de rvb en zegt: ‘We denken erover een nieuw project te starten. Dat zal ons helpen onze winst te vergroten en het zal ook het milieu ten goede komen’. De voorzitter antwoordt: ‘Ik geef helemaal niets om het milieu. Ik wil gewoon zo veel mogelijk winst maken. Start het nieuwe project.’ Het bestuurslid start het nieuwe project en het milieu profiteert inderdaad van het project. Het overgrote deel van de deelnemers dat het eerste scenario voorgeschoteld krijgt, concludeert dat de voorzitter intentioneel het milieu schaadt. Het overgrote deel van de deelnemers dat het tweede scenario voorgeschoteld krijgt, concludeert dat de voorzitter niet intentioneel het milieu stimuleert.2

Deze verrassende asymmetrische uitkomst staat bekend als het Knobe-effect. Als het verkeerd gaat, is een ‘schuldige’ snel gevonden. Is het resultaat positief, dan is het aanwijzen van een ‘winnaar/veroorzaker’ lastiger. Een positief resultaat wijst men vaker toe aan het toeval. Er bestaat dus een spontane neiging om negatieve resultaten van causale verbanden te voorzien. Een praktisch voorbeeld van het Knobe-effect in de rechtspraak is dat indien juryleden moeten beoordelen of een huiszoeking rechtmatig is, zij minder snel geneigd zijn te oordelen dat deze onrechtmatig is indien bij de huiszoeking illegale drugs werden gevonden.3 In de (ondernemingsrechtelijke)rechtspraak is het aannemelijk dat de rechter, onder invloed van het Knobe-effect, aan een negatief resultaat sneller een verwijtbare handeling ten grondslag legt zonder dat daartussen noodzakelijk een causaal verband bestaat. Denk aan het faillissement van de vennootschap, het niet deponeren van een jaarrekening, bestuurlijk wangedrag en uitgifte van een onjuiste prospectus. De onderzoeken naar hindsight bias hebben geen betrekking op het Knobe-effect en vice versa. Tot op heden zijn geen onderzoeken uitgevoerd naar de psychologische mechanismen voor het Knobe-effect omdat nog geen hypothese bestaat over de verklaring van het Knobe-effect. Desondanks is het niet onwaarschijnlijk dat de twee effecten (1) gecombineerd kunnen voorkomen bij de rechter; en (2) elkaar versterken. De gevolgen en de versterking van deze effecten behandel ik in de volgende paragraaf.