2.3.2.3.2 De groepsvrijstelling voor de verzekeringssector

Gedurende lange tijd heeft er een GVO bestaan voor de verzekeringssector. Op 31 maart 2017 is de door de Europese Commissie laatst vastgestelde GVO nr. 267/2010 vervallen.1 Hoewel door de Commissie werd erkend dat er in de verzekeringssector behoefte bestaat aan samenwerking, met name op het gebied van de uitwisseling van statistische gegevens en de samenwerking in pools, achtte zij een verlenging niet langer noodzakelijk. Vanwege de grote rol die de GVO binnen de verzekeringssector gespeeld heeft, schets ik de achtergrond en de invulling die tot 31 maart 2017 aan de GVO gegeven werd.

De Commissie ontleende de mogelijkheid een groepsvrijstellingsverordening te verlenen aan de verzekeringssector aan de machtiging van de Raad.2 Als reden daarvoor werd gegeven dat ‘samenwerking tussen ondernemingen in de verzekeringssector tot op zekere hoogte gewenst is voor een goed functioneren van die sector en terzelfder tijd de belangen van de consument kan dienen’. De Commissie werd in 1991 gemachtigd bij verordening het kartelverbod niet van toepassing te verklaren op afspraken ten aanzien van:

Op 21 december 1992 maakte de Commissie voor het eerst gebruik van deze bevoegdheid door vaststelling van Verordening 3932/92. In de eerste GVO werd samenwerking ten aanzien van de hierboven genoemde punten (a), (b), (c) en (e) vrijgesteld. De resterende punten, de samenwerking omtrent de schadeafwikkeling (d) en de registers van en informatie over verhoogde risico’s (f) werden niet vrijgesteld omdat – zo volgt uit overweging 2 van Verordening 2932/92 – de Commissie van mening was dat zij niet voldoende ervaring had opgedaan bij de behandeling van individuele gevallen om haar door de Raad gegeven machtiging tot het verlenen van een vrijstelling op die gebieden te gebruiken.4

Verordening 3932/92 was geldig tot 31 maart 2003. Op 27 februari 2003 meende de Commissie voldoende reden te hebben om de verordening te verlengen door het vaststellen van Verordening 358/2003. In deze tweede GVO werd dezelfde vrijstelling gegeven als in de eerste GVO, zij het dat een aantal aanpassingen werd doorgevoerd. De tekst van de verordening werd gewijzigd door aan te haken bij de destijds gekozen lijn van de Commissie om het mededingingsrecht meer economisch te benaderen, wat inhoudt dat de nadruk bij de beoordeling ligt op de invloed van een overeenkomst op mededinging.5 Zo werd in de GVO meer nadruk gelegd op het omschrijven van de groepen overeenkomsten waarvoor tot een bepaald niveau van marktmacht een vrijstelling geldt en op het aangeven van de beperkingen of bepalingen die niet in dergelijke overeenkomsten mogen worden opgenomen.6 De verordening kende een geldigheidsduur van zeven jaren.

De derde herziening vond plaats bij Verordening 267/2010.7 De herziening ging gepaard met een Mededeling van de Commissie waarin een toelichting is te vinden op de gewijzigde verordening.8 De verordening bevatte een vrijstelling voor twee groepen overeenkomsten. In de eerste plaats gemeenschappelijke compilaties, tabellen en onderzoeken (ten behoeve van de berekening van risicopremietarieven) en in de tweede plaats de gemeenschappelijke dekking van bepaalde soorten risico’s in pools. In tegenstelling tot Verordening (EG) nr. 358/2003, werd daarmee geen vrijstelling verleend voor de vaststelling en goedkeuring van standaardpolisvoorwaarden en de samenwerking ten aanzien van veiligheidsvoorzieningen. De voornaamste reden was, volgens de Commissie, dat deze niet specifiek genoeg waren voor de verzekeringssector en de opneming ervan in een dergelijk uitzonderlijk rechtsinstrument zou kunnen leiden tot een ongerechtvaardigde discriminatie van andere sectoren waarvoor geen groepsvrijstelling bestaat.9 De beoordeling van deze twee vormen van samenwerking diende vanaf toen individueel te geschieden, waarbij evenwel de Richtsnoeren voor horizontale samenwerking behulpzaam zijn. Het is goed om te vermelden dat de individuele beoordeling het gevolg is geweest van de vaststelling van de Uitvoeringsverordening. De invoering van deze verordening heeft het handhavingssysteem van het mededingingsrecht ingrijpend veranderd. Het ontheffingensysteem waarbij ondernemingen om in aanmerking te kunnen komen voor een vrijstelling van het kartelverbod een ontheffing van de Europese Commissie moesten verkrijgen, veranderde in een systeem van een wettelijke uitzondering. Daarin werkt de wettelijke uitzondering van art. 101 lid 3 van het Werkingsverdrag rechtstreeks door in de lidstaten en dienen ondernemingen zelf te beoordelen of zij in aanmerking komen voor een vrijstelling van het kartelverbod. Het einde van het ontheffingensysteem bracht met zich dat een einde kwam aan de exclusieve bevoegdheid van de Commissie om ex ante te beoordelen of de uitzondering van art. 101 lid 3 van het Werkingsverdrag in een specifiek geval van toepassing is. Deze bevoegdheid komt nu ex post ook toe aan nationale rechters, arbiters en mededingingsautoriteiten.10

Met deze belangrijke wijziging in het mededingingsrechtelijke handhavingsbeleid hebben GVO’s aan belang ingeboet. De Commissie stelde zich dan ook op het standpunt dat verlenging enkel plaatsvindt indien een sector dusdanig ‘bijzonder’ is dat er een grotere behoefte aan samenwerking bestaat dan in andere sectoren en waarbij een groepsvrijstellingsverordening noodzakelijk is om die samenwerking te bevorderen of te beschermen. Met de (gewijzigde) verlenging van Verordening (EU) nr. 267/2010 heeft de Commissie dit bijzondere karakter van de verzekeringssector erkend. Toch bleek uit de evaluatie van deze verordening naar voren te komen dat de Commissie een GVO voor de sector verzekeringen niet langer noodzakelijk vond om samenwerking te bevorderen of te beschermen.11 Verordening (EU) nr. 267/2010 is daarom vervallen op 31 maart 2017. Dit heeft tot gevolg dat samenwerking in de verzekeringssector gewoon moet worden getoetst aan het kartelverbod, zonder dat kan worden teruggevallen op de ‘veilige haven’ die de GVO bood. Desalniettemin kunnen de aanknopingspunten die door de Europese Commissie werden gegeven in de GVO nog steeds worden gebruikt voor de uitleg en toepassing van het kartelverbod in de verzekeringssector. In het vervolg van dit boek zal daarom herhaaldelijk aansluiting worden gezocht bij de regeling zoals die bestond in de GVO en de daarbij behorende documenten.