2.3.4 Gedragscode hoger onderwijs

Met ingang van 1 mei 2006 geldt in Nederland de Gedragscode hoger onderwijs voor onderwijsinstellingen die internationale studenten willen toelaten. In hoofdstuk vier zal ik uitvoerig ingaan op de achtergronden en werking van die code, die mede dient ter implementatie van de Studentenrichtlijn. De gebruikte terminologie ‘bestuurlijke gebruiken’, bijvoorbeeld in de definitiebepaling van onderwijsinstellingen die non-EU studenten mogen toelaten (artikel 2), maakt de toepassing van zelfregulering mogelijk. Zo verwees in Nederland artikel 3.18a W 20001 naar de Gedragscode hoger onderwijs, voor zover het gaat om instellingen die zich kwalificeren voor de toelating van internationale studenten. De code bevat normen en kwaliteitseisen voor de werving en toelating van internationale studenten, het aanbod van onderwijs en de monitoring van de minimaal vereiste studievoortgang.

De Gedragscode is een gevolg van problemen en schrijnende situaties die zich in de jaren daarvoor hadden voorgedaan en is een antwoord op een oproep van de Nederlandse overheid aan de onderwijssector om te komen tot het formuleren van regels en kwaliteitseisen voor de werving van internationale studenten. De oproep ging gepaard met de dreiging met wetgeving, indien de verlangde kwaliteitseisen niet overeengekomen zouden worden. Aldus is de Gedragscode tot stand gekomen om ingrijpen door de overheid te voorkomen, als product van uitputtend overleg tussen de verschillende spelers in het onderwijsveld alsmede tussen het onderwijsveld en de overheid. Naast de koepelorganisaties in het hoger onderwijs en het ministerie van OCW werden de ministeries van Justitie (thans Veiligheid en Justitie), BuZa, LNV (thans Economische Zaken) en SZW, alsmede de Nuffic, de IND, de Inspectie van het Onderwijs en de IB-Groep (thans DUO) in dit overleg betrokken. De overheid was derhalve als één van de relevante actoren nadrukkelijk betrokken bij de totstandkoming van de Gedragscode.

Omdat de Nederlandse overheid het aannemelijk achtte dat de onderwijsinstellingen die de Gedragscode toepassen, zorgvuldig omgaan met internationale studenten, is de ondertekening van de Gedragscode door de onderwijsinstellingen als voorwaarde gesteld voor het kunnen verlenen van verblijfsvergunningen, door de IND, aan niet-EU ingezetenen voor studie op het niveau van hoger onderwijs. Er is sprake van een loketfunctie van de onderwijsinstellingen, zonder dat het beslissingsmandaat overgaat van de IND naar de onderwijsinstellingen. De Gedragscode is door de overheid erkend en vormt een aanvulling op het bestaande wettelijke kader: tot 1 juni 2013 in artikel 3.41 Vreemdelingenbesluit 2000, artikel 3.18a Voorschrift Vreemdelingen 2000 en hoofdstuk B6 Vreemdelingencirculaire 2000; na die datum in artikel 1.13 en 1.20 Vreemdelingenbesluit 2000, artikel 1.8 Voorschrift Vreemdelingen 2000 en hoofdstuk B3 van de Vreemdelingencirculaire 2000.

Gelet op het bovenstaande heb ik ten aanzien van de vijfde en zesde deelvraag de volgende hypothesen geformuleerd:

Het onderwijsveld en de overheid hebben als opstellers van de Gedragscode in gezamenlijk overleg de inhoud ervan bepaald. De code bevat een klachtenregeling voor (met name) internationale studenten, indien zij van oordeel zijn dat er sprake is van schending van de bepalingen door een onderwijsinstelling. Klachtbehandeling geschiedt door een onafhankelijke commissie, die daarnaast ook onderzoek uit eigen beweging kan uitvoeren.

De in het theoretisch kader beschreven voor- en nadelen van gedragscodes gelden ook voor de Gedragscode hoger onderwijs. Als gevolg van de soms tegenstrijdige belangen (soepele maar ook zorgvuldige toelating van internationale studenten), het wantrouwen tussen partijen (overheid en koepelorganisaties, maar ook koepelorganisaties onderling) en de diversiteit van het onderwijsveld (kleine en grote instellingen; commerciële en door de overheid bekostigde instellingen) is de nadere invulling van de Gedragscode een langdurig proces geweest. Daar komt bij dat de koepelorganisaties alleen oog hadden voor de belangen van de eigen achterban, terwijl een groot aantal onderwijsinstellingen zich niet door de koepels wil of kan laten vertegenwoordigen. Mede onder dreiging van een rechtszaak2 is een overgangsregeling tot stand gekomen die tegemoet kwam aan het belang van dat deel van de onderwijssector. Sinds 2006 is de tekst van de Gedragscode reeds tweemaal ingrijpend gewijzigd,3 waarbij de verschillende overheidspartijen niet altijd dezelfde positie als relevante actor en gesprekspartner hebben gekregen als die welke ze bij de totstandkoming van de Gedragscode hadden.