3.8.2.1 Formeel en materieel begrip

Rechtsvorm is de uiterlijke verschijningsvorm van een rechtspersoon. Deze uiterlijke verschijningsvorm blijkt uit de statuten van de rechtspersoon en uit het feitelijk functioneren. Beide aspecten dienen met elkaar in overeenstemming te zijn. De rechtsvorm van een rechtspersoon dwingt de rechtspersoon de statuten en daarop gebaseerde reglementen op een bepaalde manier inhoud te geven. Soms is de wet dwingend, soms biedt de wet (veel) ruimte aan de statutaire inrichting. Bij het aangeven wat statuten nu precies zijn, is het zinvol onderscheid te maken tussen het wettelijke kader voor de betreffende rechtsvorm en de concrete inrichting daarvan. Statuten vervullen een verbindingsfunctie.1 De functie van het begrip 'statuten' is het leggen van verbanden tussen verschillende wettelijke voorschriften. Ik zou statuten in formele zin als volgt willen omschrijven:

Ik zou de definitie van statuten in materiële zin als volgt willen formuleren:

Welke plaats nemen statuten in het maatschappelijk verkeer in? Statuten vervullen een dubbele functie; enerzijds geven zij invulling aan de wet, anderzijds vormen zij de basis voor besluitvorming. Statuten geven de interne regels weer op grond waarvan de rechtspersoon aan het maatschappelijk leven, extern, deelneemt.

Het functioneren van een rechtspersoon in het rechtsverkeer wordt niet alleen bepaald door de statuten. Meer bronnen geven invulling aan het wettelijk kader. Ik meen dat in elk geval vier niveaus zijn te onderscheiden. Recht wordt allereerst ingevuld door de wet. Vervolgens vormen de statuten het tweede niveau. In statuten wordt invulling gegeven aan de wettelijke regeling. De statuten vormen de basis voor het derde niveau, besluiten. Ten slotte monden besluiten uit in handelen, wat het vierde, tevens laatste, niveau vormt. Deze opbouw laat zien dat de wet aan de ene kant en handelen aan de andere kant de sluitstukken vormen van de keten van ons recht. De elementen statuten en besluiten vormen tussenschakels in het geheel. Statuten vormen de verbindende schakel tussen wetgeving aan de ene kant en reglementen dan wel besluiten aan de andere kant. Voor rechtsvormwijziging zijn de statuten een essentieel element. De statuten worden ingericht langs de kaders die de wetgever voor de betreffende rechtspersoon aangeeft. Door wijziging van de statuten, via noodzakelijke en niet-noodzakelijke wijzigingen, wordt rechtsvormwijziging tot stand gebracht. Afzonderlijke aandacht zal ik besteden aan reglementen. In aanvulling op statuten kan een rechtspersoon regels stellen waaraan men zich verbindt. Reglementen vormen de schakel tussen statuten en besluiten. Indien discrepantie ontstaat tussen wet, statuten en reglementen, is uitgangspunt dat de wettelijke regeling doorslaggevend is, vervolgens de statuten en ten slotte de reglementen. Soms kunnen statuten doorslaggevend zijn, namelijk in die gevallen waarin de wet toelaat dat statuten een strengere eis stellen dan de wettelijke eis.

Om twee redenen heb ik de reglementen niet opgenomen in het schakelsysteem. In de eerste plaats omdat niet elke rechtspersoon reglementen kent. Het opstellen van reglementen is immers geen verplichting. In de tweede plaats zijn besluiten niet altijd gebaseerd op reglementen indien een rechtspersoon wel een reglement kent. Een voorbeeld van een reglement als tussenschakel tussen statuten en besluiten:

In dit kader noem ik aandeelhoudersovereenkomsten, maar een verdere bespreking daarvan5 laat ik buiten beschouwing. Aandeelhoudersovereenkomsten zijn te beschouwen als invulling van statuten. Aandeelhoudersovereenkomsten zijn niet opgenomen in het schakelsysteem omdat niet elke vennootschap aandeelhoudersovereenkomsten heeft.