Paragraaf 11.2 Slachtoffers in de zin van art. 34 EVRM

Wie toegang wenst te krijgen tot het EHRM, moet niet alleen de nationale rechtsmiddelen hebben uitgeput, maar moet ook kwalificeren als ‘slachtoffer’ in de zin van art. 34 EVRM. Het EHRM legt dit begrip autonoom, dus onafhankelijk van nationaal recht, en teleologisch uit.1 Art. 34 EVRM2 luidt:

Om te worden toegelaten als slachtoffer moet een klager dus voldoen aan de volgende criteria:

Zoals gezegd, is het klachtrecht niet beperkt tot natuurlijke personen: ook organisaties en groepen kunnen bescherming genieten onder het EVRM. Een kerk als ‘corporation’ valt onder de niet-gouvernementele organisaties3 en hetzelfde geldt voor een Verein.4Art. 34 EVRM stelt niet de eis dat een organisatie rechtspersoonlijkheid moet hebben. De financiële status van een persoon is niet relevant voor zover het gaat om het recht om een verzoek in te dienen als slachtoffer van een schending. Ook al kan insolventie gevolgen hebben op het nationale niveau, dit kan niet het recht ontnemen dat art. 34 EVRM toekent aan ‘any person’.5 Relevant is dat het EHRM het effectiviteitsprincipe hanteert: het kijkt niet zozeer naar de formele categorisatie, maar concentreert zich pragmatisch op de realiteit van de claim.6

Men kan pas klagen bij het EHRM als sprake is van een schending van een verdragsrecht. Een klager is ‘slachtoffer’ in de zin van art. 34 EVRM als hij direct en daadwerkelijk is geraakt door het handelen of nalaten in kwestie.7 ‘Directe geraaktheid’ wil zeggen dat een eigen recht is geschonden.8 Als een eigen recht van een rechtspersoon is geschonden, bijvoorbeeld het recht op eigendom, dan is de vennootschap als eigenaar direct geraakt en zijn bijvoorbeeld de aandeelhouders, die wel last kunnen hebben van de schending bijvoorbeeld doordat hun aandelen in waarde dalen, in de meeste gevallen slechts indirect geraakt. ‘Indirecte geraaktheid’ is onvoldoende om te kwalificeren als slachtoffer en dus om een actie in te stellen bij het EHRM.9 Over de relatie tussen rechtspersoon en aandeelhouders oordeelde het EHRM in de zaak Olczak/Polen:

Het EHRM verwijst in Olczak/Polen naar de Barcelona traction-zaak van het Internationaal Gerechtshof (IGH). Het IGH maakt daarin een onderscheid tussen organisaties met en organisaties zonder zelfstandige vennootschappelijke persoonlijkheid (independent corporate personality).10 Een organisatie wordt aangemerkt als een organisatie met vennootschappelijke persoonlijkheid als de organisatie aan een aantal kenmerken voldoet:

Welke naam een nationaal rechtsstelsel aan de organisatie geeft, is irrelevant. Als een organisatie aan deze kenmerken voldoet, dan kan in beginsel alleen die organisatie opkomen bij het EHRM en kunnen de overige betrokkenen dit alleen in uitzonderlijke omstandigheden.11 In Olczak/Polen ging het over een limited liability company, een rechtspersoon. Van belang lijkt echter niet te zijn of de entiteit volgens het nationale recht een rechtspersoon is, maar of het feitelijk de kenmerken, dus de zelfstandigheid, van een rechtspersoon heeft. De genoemde kenmerken zijn in belangrijke mate ook kenmerken van de VOF. Zo kunnen de vennoten in privé niet beschikken over de vennootschappelijke goederen, die zijn afgescheiden van de privévermogens van de vennoten, heeft de VOF zelfstandig procesbevoegdheid en kunnen VOF en vennoten vorderingen over en weer hebben. Daarbij komt dat het EHRM het effectiviteitsprincipe hanteert. In het licht daarvan is het mijns inziens niet goed voorstelbaar dat een staat een entiteit het recht kan ontnemen om te klagen bij het EHRM alleen door haar formeel rechtspersoonlijkheid te ontzeggen. Het is dan ook goed verdedigbaar dat de VOF door het EHRM zal worden gezien als een zelfstandige eenheid, een niet-gouvernementele organisatie, die wordt erkend als slachtoffer in de zin van art. 34 EVRM indien zij direct en daadwerkelijk is geraakt door een schending van haar eigen verdragsrechten.