1.6.3.1 Het zoeken, vinden, beoordelen en weergeven van Duitse wetgeving, parlementaire stukken, jurisprudentie en literatuur

Een rechtsvergelijkend onderzoek naar de rechtsregels in de Duitse winstbelasting van lichamen brengt uiteraard een zoektocht met zich mee naar Duitse wetgeving, parlementaire stukken, jurisprudentie en literatuur. Hieronder volgt een korte uiteenzetting hoe ik dat heb aangepakt en een mijns inziens mede voor de praktijk nuttige handreiking over het zoeken en weergeven van vele bronnen en uitleg over de gebruikte afkortingen in de Duitse literatuur.

Het uitgangspunt voor mijn rechtsvergelijking is in eerste instantie een vergelijking van de huidige wettelijke rechtsregels. In Duitsland staan de wettelijke rechtsregels in het Körperschaftsteuergesetz (KStG), Gewerbesteuergesetz (GewStG) en Einkommensteuergesetz (EStG). Wat in Nederland bekend staat als “artikel’’, “lid’’, “volzin’’ en “onderdeel’’ wordt in Duitsland weergegeven als “Paragraph’’(afgekort met het teken §)1, “Absatz’’ (afgekort met “Abs.’’), “Satz’’ (afgekort met “S.’’) en “Nummer’’ (afgekort met “Nr.’’). Het equivalent van bijvoorbeeld art. 1 lid 2, 3e volzin, onderdeel 4 Wet IB 2001 zou in Duitsland §1, Abs. 2, S.3, Nr. 4 EStG zijn.

De wetteksten zijn uiteraard verkrijgbaar in hardcopy versie in een boekwinkel, maar ik heb veel gebruik gemaakt van de website www.dejure.org. Op deze website zijn de huidige wetteksten verkrijgbaar.

Net als in Nederland krijgen wetsvoorstellen in Duitsland een bepaalde naam mee (veelal het hoofdonderwerp dat in de desbetreffende wet wordt geregeld). Om een voorbeeld te geven: in 2001 is het “Gesetz zur Senkung der Steuersätze und zur Reform der Unternehmensbesteuerung’’ in werking getreden. In Duitsland wordt er dan vervolgens veelal gebruik gemaakt van afkortingen. In dit geval is de desbetreffende wet afgekort als (StSenkG). Als het wetsvoorstel door de Bundestag (vergelijkbaar met Tweede Kamer) en Bundesrat (vergelijkbaar met Eerste Kamer) is aangenomen, wordt de wet door het Duitse Ministerie van Financiën (Bundesfinanzministerium) gepubliceerd in Bundessteuerblatt Teil I. Dit wordt afgekort met BStBl I. De parlementaire behandeling van een wetsvoorstel is terug te vinden in Bundestag en Bundesrat Drucksache. Dit wordt afgekort met BT-Drs, respectievelijk BR-Drs. Deze stukken zijn dus vergelijkbaar met de memorie van toelichting en nota’s naar aanleiding van het (nader) verslag in Nederland. Uiteindelijk worden de wetten door het Ministerie van Justitie (Ministerium der Justiz) gepubliceerd in het Bundesgesetzblatt Teil I (vergelijkbaar met publicatie in het Staatsblad zoals in Nederland plaatsvindt). Dit wordt afgekort met BGBI I. Op de website www.bundesanzeiger-verlag.de en www.bundessteuerblatt.de en www.BGBI.de zijn de wetten en parlementaire stukken terug te vinden. Ook hier biedt www.dejure.org weer een alternatief voor een (kostenloze) zoektocht naar wetten en parlementaire toelichting.

De Duitse overheid (Bundesfinanzministerium) publiceert regelmatig besluiten (BMF-Schreiben in de vorm van Erlasse of Anordnungen), waarin de wettelijke regels nader worden toegelicht en/of uitgelegd. Zo is er bijvoorbeeld een besluit waarin de fiscale begeleiding van reorganisaties (onder ander fusies en splitsingen) wordt geregeld. Het besluit wordt weergegeven als Umwandlungsteuer-Erlass (afgekort als UmwSt-Erlass), BMF-Schreiben, 11 november 2011, BStBl. I 2011, 1314. De besluiten staan overigens veelal bekend om voor de belastingplichtige restrictieve uitleg van de wettelijke regels en worden in de literatuur dan ook vaak bekritiseerd.

Als besluiten gepubliceerd worden, zijn ze in beginsel drie maanden lang te raadplegen op de website www.bundesfinanzministerium.de. Daarnaast zijn de besluiten veelal ook te vinden via de website zoekmachines of (niet kostenloze) fiscale databases, zoals www.beck-online.de, www.datenbank.nwb.de, of www.haufe.de.

Het Duitse Ministerie van Financiën publiceert de jurisprudentie van de Duitse Hoge Raad (het Bundesfinanzhof) in het Bundessteuerblatt Teil II. Deze publicatie heeft als functie dat het Ministerie daarmee de opdracht geeft aan de Belastingdiensten (Finanzverwaltung) om de uitspraken in vergelijkbare gevallen toe te passen (in beginsel bindt een uitspraak van een rechter alleen de bij de zaak betrokken partijen). Typisch Duits zijn de door het Bundesfinanzministerium gepubliceerde zogenoemde “Nichtanwendungserlasse’’. Dit zijn publicaties waarin het ministerie de Finanzverwaltung de opdracht geeft de desbetreffende uitspraak niet op andere gevallen toe te passen (zelfs niet als deze vergelijkbaar zijn). Het gebruik van deze Nichtanwendungserlasse is omstreden en wordt vaak sterk bekritiseerd, omdat het de autoriteit van de rechterlijke macht ondermijnt. Op de reeds genoemde website www.bundessteuerblatt.de kunnen de stukken worden geraadpleegd, alsmede op de website van het Bundesfinanzhof zelf. De jurisprudentie van lagere rechters (Finanzgerichte) wordt gepubliceerd in “Entscheidungen der Finanzgerichte (EFG)’’ van uitgeverij Stollfuss. In bijvoorbeeld Deutsche Steuerrecht-Entscheidungen (DSTR-E) is de rechtspraak van het Europese Hof van Justitie, Bundesverfassungsgericht (rechtelijke instantie die aan de grondwet toetst), Bundesfinanzhof en Finanzgerichte te vinden.

Vrijwel alle rechterlijke beslissingen worden becommentarieerd in de literatuur. Ik heb hierbij met name gebruik gemaakt van de uitgave Deutsches Steuerrecht (DStR).

De hoeveelheid Duitse fiscale literatuur is enorm. In Duitsland zijn er veel meer uitgevers die zich bezighouden met fiscale publicaties van naslagwerken, boeken, en artikelen dan in Nederland het geval is. Ik heb met name gebruik gemaakt van de reeds genoemde databanken van de uitgevers Beck, NWB, Haufe, IDW, Otto schmidt en Datev. Daarnaast heb ik regelmatige een Duitse fiscale universiteitsbibliotheek bezocht (Köln, Osnabrück, Heidelberg) waar een schat aan informatie is te vinden.2 Wat betreft naslagwerken (commentaren) heb ik veel gebruik gemaakt van Tipke / Lang, Steuerrecht, 22e druk, 2015, het commentaar van Blümich (EStG, KStG, GewStG, Nebengesetze, 134e Auflage, 2016), Gosch (Körperschaftsteu- ergesetz, 3e Auflage, 2015) en van Hermann/ Heuer/ Raupach (Einkommensteuer und Körperschaftsteuergesetz (band IX)). Ook heb ik het commentaar van Dötsch/ Pung/Möhlenbrock regelmatig geraadpleegd, omdat het commentaar in de praktijk bekend staat als de bron waar de Belastingdienst (Finanzverwaltung) zich veelal op beroept.

Bij al deze naslagwerken wordt vaak al aan het begin van een hoofdstuk of paragraaf uitgebreid een literatuurlijst weergegeven over het desbetreffende onderwerp, zodat vervolgens een goede indruk wordt verkregen van de beschikbare literatuur.

Een ander kenmerk van de Duitse naslagwerken (commentaar) is dat veel gebruik wordt gemaakt van nummering in de kantlijn, Randziffer (Rz.), Randnummer (Rn), of Anmerkung (Anm.) genoemd. De tekst op een pagina wordt onderverdeeld en iedere passage krijgt een eigen nummering, zodat de inhoud nog beter terug gevonden kan worden. Voor literatuurartikelen over bepaalde leerstukken heb ik veelal gebruik gemaakt van het invullen van trefwoorden in de hierboven genoemde fiscale databases. De meest toonaangevende fiscale tijdschriften in Duitsland zijn (in willekeurige volgorde en niet uitputtend bedoeld) wat betreft de meer wetenschappelijke artikelen Steuer und Wirtschafts (StuW) en Unternehmensbesteuerung (Ubg). Meer op de praktijk gericht zijn de tijdschriften Deutsches Steuerrecht (DStR); Internationales Steuerrecht (IStR), Betriebsberater (BB); GmbH Rundschau (GmbHR), Finanzrundschau (FR) en Neue Wirtschafts Briefe (NWB).