6.3.1.1 Strafdoelen in het strafrecht

In de strafrechtelijke literatuur worden vaak als klassieke doelen van (be)straf(fen) genoemd: vergelding, speciale preventie en generale preventie.1 Daarnaast worden ook andere doelstellingen vermeld, zoals rehabilitatie en resocialisatie, onschadelijkmaking van de dader, normbevestiging, conflictoplossing of reparatie en bescherming van de samenleving.2 Laatstgenoemde doelen worden overigens soms ook als onderdeel van een van de klassieke drie strafdoelen gezien. Zo ziet De Hullu normbevestiging als vorm van generale preventie en schaart hij resocialisatie onder speciale preventie.3

In het strafrecht staan de strafdoelen niet op zich, maar is de werking ervan mede afhankelijk van de strafmodaliteit. Met andere woorden, met een werkstraf of vrijheidsbenemende straf worden andere effecten bereikt dan met een strafrechtelijke geldboete.4 De vraag komt dan op welke strafdoelen samenhangen met de – met een bestuurlijke boete vergelijkbare – strafrechtelijke geldboete.

Doelstellingen als rehabilitatie, resocialisatie, onschadelijkmaking van de dader, conflictoplossing of bescherming van de samenleving laten zich moeilijk rijmen met het opleggen van een geldboete. Deze doelstellingen hangen vooral samen met andere straffen dan de geldboete. Voor het opleggen van strafrechtelijke geldboeten resteren dan de drie klassieke strafdoelen: vergelding, generale preventie en speciale preventie.5

Bij de invoering van het huidige systeem van geldboetecategorieën in het strafrecht heeft de wetgever stilgestaan bij strafdoelen in het algemeen. Daarbij werden – onder verwijzing naar het voorbereidende werk van de Commissie vermogensstraffen – als strafdoelen genoemd de ‘beïnvloeding van menselijk gedrag op zodanige wijze dat dit conform de rechtsregels verloopt, en voorts conflictoplossing, dat wil zeggen het wegnemen van onrust die door het delict in de maatschappij mocht zijn ontstaan.’ 6

Strafdoelen van geldboeten zijn niet in het Wetboek van Strafrecht of strafvordering terug te vinden. Interessant gegeven is dat de Commissie vermogensstraffen er destijds wel voor heeft gepleit om het strafdoel ‘gedragsbeïnvloeding’ expliciet in het draagkrachtartikel 24 Sr op te nemen.7 De wetgever is hier uiteindelijk niet in meegegaan, onder andere omdat het niet juist werd geacht om slechts één strafdoel in de wet op te nemen. Dat neemt niet weg dat de wetgever tijdens de parlementaire behandeling van de Wet vermogenssancties verschillende keren heeft verwezen naar de vergeldingsgedachte en de generale en speciale preventie als doelen van de strafrechtelijke geldboete.8

Een uitspraak van de Hoge Raad in 1999 zorgde voor de nodige verwarring omtrent de vraag of een geldboete ook als doelstelling kan hebben het ontnemen van (wederrechtelijk verkregen) voordeel.9 Aan die verwarring lijkt de Hoge Raad in 2010 een eind te hebben gemaakt.10 In die zaak was in eerste aanleg de ontnemingsvordering afgewezen. Tegen deze afwijzing had de officier geen hoger beroep ingediend. Dit vormde voor het hof ‘aanleiding om het te ontnemen bedrag als geldboete op te leggen’. Deze enkele verwijzing vond de Hoge Raad echter ontoereikend. A-G Knigge gaat in zijn conclusie bij dit arrest in op het verschil in doelen bij het opleggen van geldboeten en het instellen van een ontnemingsvordering, en raakt daarbij ook aan een – naar mijn mening terecht – verband tussen beide: