2.1 Inleiding

Schuld en risico vormen het fundament van het buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht. Zij zijn een uitvloeisel van de rechtvaardigheid en beïnvloeden het positieve recht. Al eeuwenlang bestaat echter discussie over de ‘funderende kracht’1 van schuld en risico.2 Veelal worden, overigens onterecht, schuld en risico tegenover elkaar geplaatst.3 Ook de buitencontractuele aansprakelijkheid van ondernemers wordt in de literatuur geplaatst binnen deze (valse)4 dichotomie van schuld en risico.5 Zo wordt de aansprakelijkheid van ondernemers door sommigen getypeerd als (quasi-)risicoaansprakelijkheid,6 terwijl anderen beweren dat de schuldgedachte niet uit beeld verdwijnt.7 Om antwoord te kunnen geven op de vraag of de aansprakelijkheid van ondernemers een (quasi-)risicoaansprakelijkheid is, is een helder begrippenkader noodzakelijk. Problematisch is dat er geen eenduidige definities van ‘schuld’ en ‘risico’ bestaan.8 Alleen al de term ‘risico’ kent veel verschillende betekenissen.9 Dit hoofdstuk gaat nader in op de termen ‘schuld’ en ‘risico’. Ik maak onderscheid tussen enerzijds schuld en risico als rechtsbeginselen (schuldbeginsel en risicobeginsel) en anderzijds schuld en risico als uitwerking in het positieve recht (schuldaansprakelijkheid en risicoaansprakelijkheid). Het schuld- en risicobeginsel hebben twee functies: ten eerste dienen zij als rechtvaardigheidsgrond en ten tweede zijn zij zogenaamde ‘systeembouwers’ van het positieve recht.

De opzet van dit hoofdstuk is als volgt. Paragraaf 2.2 behandelt de betekenis en functie van rechtsbeginselen. Het wetenschappelijke, rechtsfilosofische debat over het onderscheid tussen rechtsbeginselen en regels is omvangrijk. Ik volsta met het belichten van enkele hoofdlijnen, die van belang zijn voor de verdere gang van het betoog en die mijn vertrekpunt in dit onderzoek weergeven. Ik pretendeer daarbij niet volledig te zijn. Paragraaf 2.3 belicht hoe het schuld- en risicobeginsel een uitwerking vormen van de notie ‘rechtvaardigheid’. Dit wordt uitgewerkt in paragraaf 2.4, waar ik betoog dat het schuld- en risicobeginsel kunnen worden beschouwd als (geconcretiseerde) rechtvaardigheidsgronden van het Nederlands buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht. Paragraaf 2.5 onderzoekt de wijze waarop het schuld- en risicobeginsel het positieve recht beïnvloeden.