V.3.3.2. Wanneer is er erfrechtelijke binding?

Hiervoor is al aangegeven dat het enkele feit dat een beschikking in een overeenkomst is opgenomen niet wil zeggen dat de betrokken beschikking (erfstelling, legaat of last) bindend is. Niet zelden moet er uitleg aan te pas moet komen voor de beantwoording van de vraag of de testateur bedoeld heeft, ondanks dat de beschikking in de overeenkomst is opgenomen, de beschikking eenzijdig herroepelijk te doen zijn.1

Gelet op het feit dat de notaris bij de totstandkoming van het Erbvertrag betrokken is (§ 2276 Abs. 1 BGB),2 kan men zich de vraag stellen waarom uitlegperikelen in Duitsland geen zeldzaamheid zijn. Het advies aan partijen3 om in het Erbvertrag vast te leggen welke beschikkingen eenzijdig zijn en welke beschikkingen bindend zijn, is formeelwel aan het juiste adres, maar zou eigenlijk aan de notaris gericht moeten zijn. De notaris is eveneens betrokken bij de variant van § 2276 Abs. 2 BGB (huwelijkse voorwaarden gecombineerd met Erbvertrag), openstaand voor echtgenoten, waar de voor de huwelijkse voorwaarden vereiste vorm geldt (§ 1410 BGB). Wel moet hierbij opgemerkt worden dat het Erbvertrag ook als onderhands gesloten stuk aan de notaris kan worden aangeboden (§ 2276 BGB en § 2232 BGB), hetgeen de uitlegproblemen zou kunnen verklaren.

Er bestaat geen wettelijk vermoeden, noch een regel van uitleg dat erfstellingen, legaten en lasten, opgenomen in een overeenkomst, bindende beschikkingen zijn.

Nolting pleitte in zijn dissertatie voor een wettelijke regel van uitleg, waarbij bij twijfel wordt uitgegaan van gebondenheid aan de beschikking. Zijn motief voor een dergelijke regeling volgt uit de volgende passage:

Voor het gemeinschaftliches Testament bestaat in § 2270 BGB Abs. 2 wel een wettelijk vermoeden met betrekking tot de vraag of een beschikking ‘wechselbezüglich’ is.5 Hierover later in par. 3.3.3 van dit hoofdstuk meer.

Geleerd wordt dat slechts sprake is van een bindende beschikking indien dit uitdrukkelijk in de overeenkomst is opgenomen dan wel, indien dit niet het geval is, binding de wil van partijen zou zijn.6 Er is dan sprake van uitleg van overeenkomsten, als gevolg waarvan niet alleen de wil van erflater maar ook die van de andere partij of partijen centraal staat (§§ 133 BGB en 157 BGB).7 Het is niet ondenkbaar dat de verschillende partijen hier verschillende inzichten en belangen hebben. Gelet hierop geldt:

Deze bewoordingen doen denken aan het handvat dat art. 4:46 BW geeft: ‘verhoudingen die de uiterste wil kennelijk wenst te regelen’. In art. 4:46 BW zijn het echter niet overeenkomsten die het object van de uitleg zijn.9

Bij de uitleg van de erfovereenkomst kan men een onderscheid maken tussen beschikkingen ten gunste van een contractspartij of ten gunste van een derde. Als vuistregel kan aangenomen worden dat beschikkingen ten behoeve van de contractspartner als bindend aangemerkt moeten worden, tenzij dringende redenen tot een andere conclusie zouden moeten voeren. Uitleg lijkt in het bijzonder tot binding te leiden indien, bijvoorbeeld, sprake is van ‘entgeltige Erbverträgen’ (met tegenprestatie/Erbverzicht).

Bij beschikkingen ten behoeve van derden is de verhouding waarin de derde tot de contractanten staat van belang bij de uitleg. Heersend is hierbij dat indien de beschikking ten gunste van een verwant van de contractant/testateur strekt, geen binding bestaat en indien de beschikking ten behoeve van een verwant van de contractant/niet-testateur strekt wel binding aangenomen wordt. Indien bijvoorbeeld door echtgenoten gemeenschappelijke kinderen ingezet worden, leidt dat op grond van ‘Lebenserfahrung’ tot het uitgangspunt dat beide contractanten, voor zover ze ook testateur zijn, binding gewild hebben. Is sprake van niet-verwanten dan zou op basis van morele gronden geconcludeerd kunnen worden dat binding beoogd is.10 Het belang (‘Interesse’) bij de binding lijkt dus grote invloed te hebben op de uitkomst van de uitleg. Bij de uitleg van de partijbedoeling mag ook gelet worden op daden en verklaringen van partijen en omstandigheden, waarvan niet blijkt uit de overeenkomst.11

Het spreekt mijns inziens voor zich dat indien de Nederlandse wetgever ooit weer zou opteren voor zuiver contractueel erfrecht deze uitlegperikelen vermeden moeten worden. Dit is niet eens moeilijk te verwezenlijken. Men zou immers kunnen bepalen dat beschikkingen slechts bindend zijn indien dit uitdrukkelijk en per beschikking is bepaald. Dit past ook bij de ingrijpendheid van de erfrechtelijke binding en de daarbij behorende ‘Belehrung’. Een en ander kan men aan de notaris toevertrouwen. Onderhandse contractuele uiterste willen moeten met man en macht bestreden worden (art. 4:95 BW).