1.2 Twee gelijke verrekeningsgevallen met een tegengestelde uitkomst

De Hoge Raad beoordeelde deze kwestie in 1993.1 Op dat moment gold niet meer de Iw 1845 en was de Iw 1990 ingevoerd. De Hoge Raad diende de zaak echter te beoordelen naar de situatie onder de Iw 1845. In cassatie kwam de vraag aan de orde of de ontvanger wel bevoegd was zijn uit onverschuldigde betaling voortvloeiende schuld te verrekenen met zijn (tegen)vorderingen, die een fiscale grondslag hadden en van publiekrechtelijke aard waren. Namens Nieuwkoop werd in dit verband aangevoerd dat de Iw 1845 aan een dergelijke verrekening in de weg zou staan. Deze Invorderingswet kende immers een gesloten systeem van invordering, inhoudende dat de fiscus alleen de invorderingsmaatregelen mocht hanteren die in de Iw 1845 waren geregeld.2 De Iw 1845 kende geen specifieke regeling voor verrekening.

De Hoge Raad achtte deze opvatting van Nieuwkoop onjuist. Het toepassen van verrekening door de ontvanger kan volgens de Hoge Raad niet als een buiten dat gesloten systeem vallende maatregel tot invordering van belastingen worden beschouwd, doch "veeleer" als een wijze van voldoening van een schuld.3 Met andere woorden: de Hoge Raad was van oordeel dat de door de ontvanger uitgevoerde verrekening niet als een invorderingsmaatregel kon worden aangemerkt, maar als (civielrechtelijke) wijze van betaling van een schuld door de ontvanger. De Iw 1845 was daarop niet van toepassing, aldus de Hoge Raad.

De Hoge Raad overweegt verder dat uit de Iw 1845 noch uit enige andere wet voortvloeit dat de ontvanger de bevoegdheid zou missen zijn verplichting tot terugbetaling van een onverschuldigd voldane belasting te verrekenen met hetgeen hij in de uitvoering van zijn publiekrechtelijke taak te vorderen heft.4

Dit geval diende te worden beoordeeld aan de hand van de regels van de Iw 1990, die per 1 juni 1990 de Iw 1845 had vervangen. In de Iw 1990 is een uitgebreide verrekeningsregeling opgenomen in artikel 24. In het eerste lid van artikel 24 werd tot 1 juli 2009 bepaald dat met betrekking tot rijksbelastingen5 en andere belastingen en heffingen voor zover de invordering daarvan aan de ontvanger is overgedragen, verrekening op de voet van afdeling 12 van Titel 1 van Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek BW niet mogelijk is. Dit wordt veelal aangeduid als het BW-verrekeningsverbod.6 Sinds 1 juli 2009 is het BW-verrekeningsverbod niet meer in het eerste lid van 24 Iw 1990 opgenomen, maar volgt de niet-toepasselijkheid van de verrekeningsregels van het BW op bestuursrechtelijke geldschulden zoals belastingschulden - uit artikel 4:93 lid 1 Awb.7

De Hoge Raad komt bij zijn beoordeling van dit geval in een uitgebreid gemotiveerd arrest,8 meestal aangeduid als Ontvanger/Van Kampen I, tot het oordeel dat de ontvanger niet kan verrekenen. Uit de wetsgeschiedenis bij de Iw 1990 leidt de Hoge Raad af dat in deze wet is gekozen voor een stelsel waarin verrekening slechts is toegestaan voor zover de Iw 1990 daarvoor een grondslag biedt. Er is derhalve sprake van een gesloten systeem van verrekening.9 Niet slechts de wettekst, maar ook de parlementaire geschiedenis bij artikel 24 Iw 1990 wijst er volgens de Hoge Raad op dat met betrekking tot de verrekeningsbevoegdheid van de ontvanger de civielrechtelijke verrekeningsbepalingen van artikel 6:127 e.v. BW door de bijzondere regeling van artikel 24 Iw 1990 geheel zijn terzijdegesteld. Hieraan doet volgens de Hoge Raad niet af dat de wetgever in de Iw 1990 heeft beoogd de mogelijkheden voor de ontvanger tot verrekening met betrekking tot belastingen en andere heffingen te verruimen. Aangenomen moet worden, aldus de Hoge Raad, dat de wegens het specifieke karakter van de belastingvorderingen in de wet opgenomen bijzondere verrekeningsmogelijkheid is beperkt tot die ruim omschreven groep belastingvorderingen.

In het vervolgarrest Ontvanger/Van Kampen 1110 heeft de Hoge Raad een uitzondering op de strenge regel van Ontvanger/Van Kampen I geformuleerd, door te bepalen dat de uitsluiting van het verrekeningsregime van het BW voor artikel 24 lid Iw 1990 niet van toepassing is indien het gaat om verrekening van tegenover elkaar staande civielrechtelijke vorderingen. Die vallen buiten het bereik van de Iw 1990.11 Aldus is voor deze gevallen de situatie gelijk aan die onder de Iw 1845. In die gevallen kan overigens naar het lijkt niet alleen de ontvanger tot verrekening overgaan, zoals dat uit artikel 24 Iw 1990 zou volgen, maar kan het initiatief ook van de belastingplichtige uitgaan. Dat volgt immers uit het civielrechtelijke verrekeningssysteem.12