1.8.4 De hoofdactie: actio directa

De grondslag van de actio ad exhibendum lag in de hoofdactie (de zogenaamde actio directa).1 Dit hield in dat zij (in beginsel) niet zonder een “hoofdactie” kon worden ingesteld:

De actie tot productie moest de hoofdactie van de eiser ondersteunen. Als de hoofdactie bij voorbaat geen kans van slagen had, dan slaagde de actie tot productie evenmin. Als bij voorbaat duidelijk was dat de gedaagde de hoofdactie kon afweren met bijvoorbeeld een exceptie, dan wees de rechter de actie tot productie eveneens af. Zij was dan nutteloos.3 De rechter behoorde derhalve bij zijn beslissing, of de gedaagde de zaak moest tonen, mee te wegen of de hoofdactie van de eiser kans van slagen had:

Was het niet bij voorbaat duidelijk of de hoofdactie zou slagen, dan wees de rechter de actie tot productie toe. Zo verhaalt Julianus van het geval dat “een slaaf van mijn vrouw de boekhouding heeft bijgehouden en ik die boekhouding met de revindicatie opeis. Dan hangt het ervan af of die boekhouding geschreven is op mijn papier. In dat geval is zij mijn eigendom en kan ik niet alleen revindiceren maar ook de productie vragen met de actio ad exhibendum. Is het papier niet van mij, dan heb ik geen revindicatie en ook geen actie tot productie. De billijkheid geeft mij dan toch een op de feiten toegesneden actie, een actio in factum”:5

Het belang bij de productie van de zaak ontbrak in de meeste gevallen waarin de eiser een persoonlijke (obligatoire) actie tegen de gedaagde had. Vandaar dat de actio directa doorgaans een zakelijke actie was. Obligatoire (dus persoonlijke) acties werden (vaak) ingesteld, omdat een overeenkomst niet was nagekomen. Partijen gingen een of meer verplichtingen aan, die uitgevoerd diende(n) te worden. De staat waarin een zaak zich bevond of het antwoord op de vraag of de schuldenaar de zaak in zijn bezit had, waren bij persoonlijke acties minder relevant. De schuldenaar diende te leveren conform de afspraken, of hij nou wel of niet het bezit van de zaak had. Deze levering was af te dwingen met de persoonlijke actie. Een actio ad exhibendum was niet nodig als hulpactie. In de (meeste) persoonlijke acties lag namelijk de eis tot exhibitie ingesloten. In het geval van een koopovereenkomst moesten de zaken worden geleverd in de staat waarin zij zich tijdens de overeenkomst bevonden. Als een huurder in het gehuurde gebouw bijvoorbeeld een deur had geplaatst, dan had de huurder de actie uit huur (actio conducti) om de deur uit het gebouw weg te halen.

De actie uit huur kon niet ingesteld worden in het geval de verhuurder het huis had overgedragen aan een ander. Dan had de huurder geen actio conducti tegen de nieuwe eigenaar, want laatstgenoemde had geen huurovereenkomst met de huurder gesloten; naar Romeins recht verbrak een overdracht van de zaak immers wél de huur (emptio tollit locatum).7

Toch kwam het wel voor dat de hoofdactie geen zakelijke actie was. Zo kon ook degene die een (persoonlijke) noxale actie had, de actie tot productie instellen. Een noxale actie werd ingesteld als bijvoorbeeld een slaaf van een ander schade had veroorzaakt. In dat geval was de eigenaar van de slaaf aansprakelijk voor diens daden. Voor het slagen van een noxale actie moest de gelaedeerde eiser de slaaf aanwijzen die de schade toebrengende handeling had verricht. Was de slaaf intussen verkocht en geleverd, dan was de nieuwe eigenaar aansprakelijk: de schade volgt de eigenaar (noxa caput sequitur). Met de actio ad exhibendum sommeerde de eiser de gedaagde aan hem zijn slaven te tonen, zodat hij de schadeveroorzakende slaaf kon aanwijzen. Ook kon productie van een slaaf gevorderd worden om de slaaf te martelen om informatie te verkrijgen.

De actie tot productie kon ook worden ingesteld om iemand te dwingen gebruik te maken van zijn keuzerecht. Zo verhaalde de jurist Julianus dat in een legaat was bepaald dat iemand (A) uit een paar slaven één slaaf moest kiezen, die vervolgens toekwam aan de ander (B). B kon de actio ad exhibendum instellen als A nog geen keuze had gemaakt. Zolang A de keuze nog niet had gemaakt, kon B de slaaf niet opeisen. Met de actio ad exhibendum werden de slaven getoond waaruit A moest kiezen. Zo werd A onder druk gezet een keuze te maken. B verkreeg pas een zakelijk recht op de slaaf nadat A de keuze had gemaakt. Omdat B belang had bij productie, kon hij de actie instellen.9