15.2.2 Beoordeling

Controleerbaarheid van de telprocedure is essentieel voor het uitgangspunt van vertrouwen in een vrij en eerlijk verkiezingsverloop. Die controleerbaarheid komt allereerst tot uitdrukking in het feit dat de stemmen in het openbaar geteld worden, waarbij kiezers steeds de ruimte krijgen om mondeling bezwaren in te brengen.1 De Wet nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen versterkt de mogelijkheid van kiezerscontrole op twee punten. Ten eerste wordt de rol van de burgemeester, die voorheen de uitkomsten op gemeentelijk niveau buiten de openbaarheid vaststelde, overgenomen door het gemeentelijk stembureau, die deze uitkomst wél in een openbare zitting vaststelt. Kiezers kunnen daarbij dus aanwezig zijn en, ook hier, mondeling bezwaren inbrengen. 2Ten tweede geldt dat de nieuwe Kieswet eenieder de mogelijkheid geeft om schriftelijk een onderbouwde melding te maken bij het centraal stembureau van een vermeende fout in een proces-verbaal van een stembureau, gemeentelijk stembureau of hoofdstembureau.3 Inzage daarin is mogelijk doordat deze processen-verbaal onverwijld online gepubliceerd moeten worden.4

Controleerbaarheid van de telprocedure blijkt, naast de ruimte die de kiezer daarvoor krijgt, ook uit het feit dat bij het tellen van de stemmen meerdere organen zijn betrokken, die elkaar controleren en geconstateerde fouten kunnen (laten) corrigeren. Ook hier moet weer gewezen worden op de introductie van het gemeentelijk stembureau, dat, in het geval waarin niet is gekozen voor een centrale stemopneming, tot een hertelling kan overgaan als bijvoorbeeld het vermoeden rijst dat een stembureau bij het tellen van de stemmen fouten heeft gemaakt. In de memorie van toelichting bij het voorstel wees de regering erop dat de processen-verbaal van de stembureaus soms fouten bevatten omdat de stemlokalen zich niet altijd goed voor telling lenen (bijvoorbeeld omdat er te weinig ruimte voorhanden is) en omdat de tellers er vaak al een lange dag op hebben zitten. 5Ten tweede is ook op dit punt de rol van het centraal stembureau uitgebreid. Het centraal stembureau controleert de processen-verbaal van de hoofdstembureaus en gemeentelijk stembureaus en, indien niet is besloten tot een centrale stemopneming, ook die van de afzonderlijke stembureaus.6 Onder het oude recht werden slechts de processen-verbaal van de hoofdstembureaus naar het centraal stembureau overgebracht, zodat het centraal stembureau geen inzage had in de uitkomsten van de afzonderlijke stembureaus, noch in de daarin opgenomen bezwaren.7 Als bij het centraal stembureau het vermoeden rijst dat bij het tellen van de stemmen of het vaststellen van de uitkomst fouten zijn gemaakt, volgt nu een opdracht aan het betreffende gemeentelijk stembureau om de fouten nader te onderzoeken, in welk kader, opnieuw, een hertelling geboden kan zijn. 8Tot 1 januari 2023 bestond deze mogelijkheid niet. Fouten konden pas onderzocht worden tijdens de openbare zitting waarop het centraal stembureau de verkiezingsuitslag bekend maakt.

De nieuwe regeling betekent dus dat twee extra momenten zijn ontstaan waarop fouten in de processen-verbaal worden opgespoord en hersteld.

Het kan daarbij om (over)schrijffouten of fouten bij het optellen van stemaantallen gaan, maar ook om daadwerkelijke fouten bij het tellen van de stemmen. In dergelijke gevallen moet het hertellen van de stemmen uitkomst bieden. In het licht van de in de volgende paragraaf te bespreken regeling omtrent het beslechten van verkiezingsgeschillen verdient het hertellen van de stemmen bijzondere aandacht.

Onder het oude recht (tot 1 januari 2023) kon alleen het centraal stembureau, tijdens de openbare zitting waarop de verkiezingsuitslag wordt vastgesteld en bekendgemaakt, besluiten tot een hertelling van de stemmen. De nieuwe Kieswet voegt daar weliswaar eerdere momenten van hertelling aan toe, maar handhaaft ook deze bevoegdheid en reserveert haar nog altijd slechts voor de gevallen waarin sprake is van ‘een ernstig vermoeden’ van fouten ‘die van invloed kunnen zijn op de zetelverdeling’.9 Wel is de regeling in die zin gewijzigd dat een hertelling niet langer tijdens de zitting door het centraal stembureau zelf wordt uitgevoerd, maar door het gemeentelijk stembureau op wiens proces-verbaal de hertelling betrekking heeft. 10Daarmee wordt een eventuele grootschalige hertelling beter uitvoerbaar.11

De consequentie van de exclusieve bevoegdheid van het centraal stembureau was dat telfouten die niet van invloed konden zijn op de zetelverdeling, niet konden worden verholpen. Impliciet kwam daarin tot uitdrukking dat het institutionele karakter van het kiesrecht, dat het kiezen van een nieuwe volksvertegenwoordiging tot uitgangspunt neemt, in zoverre zwaarder woog dan het individuele karakter van het kiesrecht, dat wel degelijk onder telfouten te lijden heeft, ook als deze fouten niet op de verkiezingsuitslag van invloed zijn. De wetswijziging van 1 januari 2023 brengt een verandering in dat evenwicht, omdat sindsdien mogelijkheden bestaan om ook voor de zetelverdeling irrelevante fouten te corrigeren. Zo kwam in het voorgaande al aan de orde dat het gemeentelijk stembureau, in gevallen waarin niet voor centrale stemopneming is gekozen, tot hertelling kan overgaan als sprake is van een vermoeden van (tel)fouten of van onverklaarbare verschillen in de processen-verbaal.12 De praktijk wijst uit dat in circa 21,5% van de processen-verbaal dergelijke onverklaarbare verschillen voorkomen, waarbij het vaak gaat om verschillen van enkele stemmen. 13De nieuwe Kieswet draagt gemeentelijk stembureaus op om ook bij dergelijke minieme verschillen in actie te komen.

Ook het centraal stembureau kan, bij de controle van de processen-verbaal voorafgaand aan de openbare zitting, gemeentelijk stembureaus de opdracht geven om vermeende fouten nader te onderzoeken en zo nodig over te gaan tot een (al dan niet gedeeltelijke) hertelling. 14De kans dat vervolgens tijdens de openbare zitting van het centraal stembureau nog ernstige vermoedens rijzen dat sprake is van dusdanige fouten dat zij van invloed kunnen zijn op de zetelverdeling, slinkt daarmee aanzienlijk.

Onder de streep betekent de herziening van de Kieswet op dit punt een sterkere waarborg voor een vrij en eerlijk verkiezingsverloop en voor het vertrouwen dat noodzakelijk is om van een legitieme verkiezingsuitslag te kunnen spreken. Sterkere controle op de vaststelling van de uitslag moet waarborgen dat de uitslag het stemgedrag van de kiezer correct weerspiegelt.