3.4.2.2 Centrale rol van de verkeersopvatting

74. Bij de hierna te behandelen figuren speelt de verkeersopvatting vaak een doorslaggevende rol. De verkeersopvatting fungeert als maatstaf bij de verdere invulling van enkele centrale begrippen van het goederenrecht. De regeling van natrekking, vermenging en zaaksvorming is ervan doortrokken.1 Zo is de verkeersopvatting onder meer van belang om vast te stellen of een zaak bestanddeel is van een andere zaak (art. 3:4 lid 1 BW) of meer specifiek een natuurlijke vrucht is van die andere zaak (art. 3:9 lid 1 BW), of die andere zaak een hoofdzaak is (art. 5:14 lid 3 BW), of een gevormde zaak een nieuwe zaak is (art. 5:16 lid 1 BW) en of een persoon een nieuwe zaak voor zichzelf heeft (doen) vormen (art. 5:16 lid 2 BW).

75. De verkeersopvatting is een ongedefinieerd begrip. Over het karakter ervan wordt getwist. Is het een feitelijk gegeven, een bron van ongeschreven recht of een combinatie van beide?2 Het begrip is verwant aan hetgeen wordt begrepen onder gewoonterecht en aan de “in Nederland levende rechtsovertuigingen” in de zin van art. 3:12 BW.3 De functie van de verkeersopvatting is gelegen in een objectiverende juridische kwalificatie van feiten en omstandigheden.4 Het inzetten van de verkeersopvatting door de wetgever of rechter geeft het recht een zekere flexibiliteit om zich aan te passen aan maatschappelijke ontwikkelingen.5 Een enkele keer bevat de wet een concretisering van de verkeersopvatting. Voor schepen en luchtvaartuigen bestaat bijvoorbeeld een bijzondere regeling voor bestanddeelvorming in de art. 8:1 en 8:3a BW. Deze bepalingen zijn te beschouwen als de weerslag van de op dit punt geldende verkeersopvatting.6 Afwijking van deze wettelijke invulling op grond van de verkeersopvatting is in principe uitgesloten. Aan de verkeersopvatting komt slechts een aanvullende functie toe.7 De vaststelling van de inhoud van de verkeersopvatting is naar haar aard lastig. Als gezichtspunten kunnen dienen de (ratio, geschiedenis of systeem van de) wet en het maatschappelijke kader.8 Ook verdragen of lagere wetgeving kunnen aanwijzingen bevatten.9 Uiteraard vormt ook rechtspraak een belangrijke vindplaats. Wat betreft het maatschappelijke kader komt het aan op een oordeel vanuit het perspectief van de derde uit de relevante kring van personen gelet op de uiterlijke feiten en omstandigheden van het geval.10 Daarbij kunnen aanwijzingen voor de verkeersopvatting zijn gelegen in gebruikelijke bedingen in het rechtsverkeer.11 De opvatting of wil van partijen is niet doorslaggevend. Afhankelijk van het geval in kwestie is de kring van relevante personen groter of kleiner. Bij meer specialistische onderwerpen kan de kring nauwer worden getrokken.12

76. Of de verkeersopvatting in een bepaald geval het ontstaan van een nieuwe zaak meebrengt, moet in het licht van alle omstandigheden van dat geval worden beoordeeld. Deze beoordeling is in hoge mate, namelijk voor zover zij berust op een waardering van die omstandigheden, van feitelijke aard.13 De gevolgtrekking van dit alles is dat het ontstaansmoment van roerende zaken in algemene zin slechts in abstracto kan worden aangegeven. Het tijdstip in een concreet geval zal steeds aan de hand van de verkeersopvatting moeten worden bepaald. In het navolgende noem ik niet meer dan enkele factoren die daarbij als aanwijzing kunnen fungeren.