1. Algemeen/’kavel’-ruil

Etymologisch beschouwd heeft het woord kavelruil van nature een sterke verbinding met de grond. De ‘kavel’ vormt immers de basis van iedere kavelruil. In dit onderdeel gaan wij terug naar deze basis. Wij nemen de kavelruil in zijn oorspronkelijke (oer) vorm, het ruilen van gronden, als uitgangspunt en abstraheren van de, voornamelijk door politieke keuzes ingegeven, verdere evolutie van het instrument (onder meer de opname van gebouwen in de kavelruil en de fiscale behandeling van de kavelruil).

Vanuit deze uitgangspositie zal de verhouding tussen landinrichting in algemene zin, de (oer)kavelruil in het bijzonder en de geografie, de wetenschap die het op een bepaalde wijze kijken naar en denken over verschijnselen van en op het aardoppervlak als onderwerp heeft, 1 nader worden onderzocht. Het begrip ‘geografie’ dient in dit verband gezien te worden als verzamelterm voor zowel de fysische2 als de sociale3 geografie, waarbij in het kader van dit onderzoek en als logisch vervolg op het voorgaande onderdeel, het zwaartepunt bij de sociale variant gelegen is.4

Het beschrijven van de aarde, de letterlijke vertaling van het woord ‘geografie’, valt uiteen in twee aspecten:

Geografie kan, aldus gedefinieerd, onder meer een rol spelen in het kader van de ruimtelijke ordening van een land, de inrichting en verkaveling van het landelijk gebied, het welzijn van haar bewoners en de leefbaarheid van het milieu.6 Bij dit geografische onderzoek wordt gebruik gemaakt van centrale begrippen als ligging en spreiding van in een ruimte voorkomende verschijnselen, alsmede de patronen en de structuur daarvan.7 Het begrip ‘ruimte’ dient in dit verband te worden verstaan als onderdeel van het aardoppervlak.8 Behalve de nuttige rol van de geografie in het kader van ruimtelijke ordening en landinrichting, voorkomt een excursie naar de geografie tevens, als ‘landsgrensoverstijgende’ wetenschap, nationalistisch navelstaren. De kavelruil-reiziger oefent door dit onderdeel op een bredere blik, benodigd voor met name de laatste stadia van deze reis. Voor het aanleren van ‘grensoverschrijdend denken’, is enige kennis van de geografie derhalve een waardevolle toevoeging.

Tijd om, met een geografische blik, de verhouding tussen geografie en landinrichting respectievelijk kavelruil nader te beschouwen, waarbij aangetekend dient te worden dat ook deze excursie zich zal beperken tot de hoofdlijnen en het leggen van enige globale verbanden.