5.4 Conclusie

In de arresten De Ruijterij/MBO en Combinatie/De Staat heeft de Hoge Raad een belangrijke nuancering aangebracht op de in de arresten Plas/Valburg en VSH/Shell geformuleerde uitgangspunten. Onderhandelen, zo blijkt, is geen statisch proces waarin op enig moment bestaand rechtens relevant totstandkomingsvertrouwen per definitie moet leiden tot schadeplichtigheid indien dat vertrouwen niet wordt gehonoreerd doordat de onderhandelingen worden afgebroken, maar een (juridisch) dynamisch proces. Denkbaar is dat, ondanks gerechtvaardigd vertrouwen in het welslagen van de onderhandelingen dat op enig moment in het onderhandelingsproces is ontstaan, bij voortzetting van de onderhandelingen partijen toch op een nog ongeregeld punt stuiten dat niet door gewoonte of redelijkheid en billijkheid kan worden ingevuld en waarover partijen — hoewel zij in redelijkheid met elkaar onderhandelen — toch geen overeenstemming kunnen bereiken. Aldus kan alsnog sprake zijn van een gerechtvaardigd breekpunt in de onderhandelingen, waarbij partijen als het ware "terugglijden" naar het stadium waarin eenzijdig afbreken van onderhandelingen nog is toegestaan.

Daarnaast is het mogelijk dat het, ondanks rechtens relevant totstandkomingsvertrouwen, toch geoorloofd is om de onderhandelingen eenzijdig af te breken, namelijk wanneer zich onvoorziene omstandigheden voordoen en waarbij, meer in het algemeen, rekening gehouden dient te worden met de mate waarin en de wijze waarop de partij die de onderhandelingen afbreekt, tot het ontstaan van het totstandkomingsvertrouwen heeft bijgedragen en met de gerechtvaardigde belangen van deze partij.