De huwelijksgemeenschap en verkrijgingen krachtens erfrechtelijke titel en gift (R&P nr. PFR10) 2024/6.5.2.4.1:5.2.4.1 Erfrechtelijke verkrijgingen waar de uitsluitingsclausule aan kan worden verbonden

De huwelijksgemeenschap en verkrijgingen krachtens erfrechtelijke titel en gift (R&P nr. PFR10) 2024/6.5.2.4.1

5.2.4.1 Erfrechtelijke verkrijgingen waar de uitsluitingsclausule aan kan worden verbonden

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

363. Artikel 1:94 lid 4 BW en artikel 1:94 lid 2 sub a oud BW spreken beide over ‘goederen ten aanzien waarvan bij uiterste wilsbeschikking of bij gift is bepaald dat zij buiten de huwelijksgemeenschap vallen’. Daarmee is nog niet direct helder aan welke erfrechtelijke verkrijgingen en welke giften de uitsluitingsclausule kan worden verbonden. Bij erfrechtelijke verkrijgingen staat in ieder geval buiten kijf dat een uitsluitingsclausule kan worden verbonden aan de goederen die krachtens het wettelijk versterferfrecht worden verkregen, de goederen die krachtens making verkregen worden (erfstelling of legaat), en aan hetgeen wordt verworven door lastbevoordeling.1 Daarbij geldt wel dat bij het legaat de uitsluitingsclausule uitsluitend aan het vorderingsrecht is verbonden, waarna het op dat vorderingsrecht geïnde vervolgens op grond van artikel 1:94 lid 4 oud BW buiten de algehele wettelijke gemeenschap van goederen valt.2 Omdat de wilsrechten van artikel 4:19-4:22 BW onlosmakelijk zijn verbonden aan de positie van de kinderen als wettelijk erfgenaam, en ten aanzien van deze wilsrechten testeervrijheid geldt (zie artikel 4:25 lid 6 BW), is een uitsluitingsclausule die bij testament aan de verkrijging krachtens wettelijk versterferfrecht is verbonden ook aan deze versterferfrechtelijke wilsrechten verbonden. Datzelfde kan worden bepleit voor de vordering die door uitoefening van deze wilsrechten ontstaat, en hetgeen door inning van die vordering wordt verkregen. Betwijfeld kan evenwel worden of de uitsluitingsclausule toch niet uitsluitend aan het wilsrecht zélf kan worden verbonden. De vordering die door uitoefening van het wilsrecht ontstaat, behoort immers niet tot het vermogen van erflater, zodat hij daar ook niet over kan ‘beschikken’ en daar dus ook geen uitsluitingsclausule aan kan verbinden (vgl. mijn opmerkingen in paragraaf 5.2.5 hierna over het (ontkennende) antwoord op de vraag of aan vruchten van nagelaten goederen een uitsluitingsclausule kan worden verbonden). De goederen die op grond van artikel 4:19-4:22 BW moeten worden overgedragen, betreffen op grond van artikel 4:24 lid 1 BW echter wel weer goederen die deel hebben uitgemaakt van de nalatenschap van erflater. Over deze goederen kon erflater dus wél ‘beschikken’, en aan de verkrijging van die goederen zou hij dus wél een uitsluitingsclausule hebben kunnen verbinden. Zou men aannemen dat een uitsluitingsclausule uitsluitend aan het wilsrecht zélf kan worden verbonden, dan geldt dat de vervanging van het wilsrecht door de vordering, en de vervanging van de vordering door het geïnde, in ieder geval worden beheerst door (analoge toepassing van) artikel 1:94 lid 4 oud BW. Alsdan vallen de vordering en het daarop geïnde op die grond buiten de huwelijksgemeenschap, ook al kwalificeert de uitoefening van een wilsrecht strikt genomen niet als ‘de inning van een vordering’ als bedoeld in artikel 1:94 lid 4 oud BW/artikel 1:94 lid 6 BW.3

364. Een stuk minder zeker dan bij de erfrechtelijke verkrijgingen die hiervóór aan de orde kwamen, is het antwoord op de vraag of een uitsluitingsclausule ook kan worden verbonden aan de legitimaire vordering ingeval een legitimaris of erfgenaam tekortkomt, of in geval van een onterfde legitimaris dan wel een verwerpende legitimaris.4, 5 Sommigen menen dat een uitsluitingsclausule ook aan de vordering uit een legitimair tekort kan worden verbonden.6 Anderen menen van niet.7 Verstappen en Kolkman hanteren een tussenoplossing. Zij bepleiten dat een erflater ook aan de vordering uit een legitimair tekort een uitsluitingsclausule kan verbinden, maar dat deze geen dwingende werking heeft.8 Ik sluit mij aan bij de opvatting van Kraan dat een uitsluitingsclausule niet aan de vordering uit een legitimair tekort kan worden verbonden.9 De rechtsgrond voor een uitsluitingsclausule is gelegen in de vrijwilligheid die aan de verkrijging van een erflater of gever ten grondslag ligt. De erflater, die ook niet, of anders had kunnen beschikken of geven, moet vrij blijven om aan de erfrechtelijke verkrijging of gift voorwaarden te verbinden. Daarom is het (ook) toegestaan dat hij bepaalt dat het door hem nagelaten of gegeven niet in de huwelijksgemeenschap valt waarin de erfgenaam of begiftigde is gehuwd.10 De legitieme vloeit echter niet voort uit de vrije wil van de erflater. Het is geen verkrijging die de erflater heeft gewild of bewerkstelligd. Het is een wettelijk recht waar de erflater geen enkele invloed op heeft. Om die reden kan de vordering uit het legitimair tekort ook niet onder de werking van een uitsluitingsclausule worden gebracht. De legitimaris dient deze vordering ‘schoon’ te kunnen verkrijgen.11 Precies hetzelfde geldt vervolgens voor de ‘andere wettelijke rechten’ van Afdeling 4.3.2 BW. Ook dit zijn dwingendrechtelijke rechten, waarvan op grond van artikel 4:41 BW niet bij uiterste wilsbeschikking kan worden afgeweken. Ook deze rechten vloeien dus niet voort uit de vrije wil van de erflater, en ook deze zijn daarom niet onder de werking van een uitsluitingsclausule te brengen.12

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.