7.2.2.a.ii Ius conventionis in de vorm van een verdragsautonoom auteursbegrip?

963. Een verdragsautonoom auteursbegrip? Sommige auteurs, zoals Dietz, stellen dat het begrip 'auteur' verdragsautonoom moet worden uitgelegd in dier voege dat de auteur de schepper van het werk is.1 Dat zou betekenen dat de conventie voorschrijft dat het auteursrecht ten gunste van de schepper ontstaat, welk ius conventionis zou prevaleren boven nationale bepalingen zoals artikel 7 en 8 Auteurswet.2 Aldus opgevat, regelt de conventie de subject-vraag zelf en komt het beginsel van nationale behandeling en de daarin besloten liggende conflictregel (de lex loci protectionis-verwijzing) op dit punt derhalve niet in het vizier. Het probleem is dan teruggebracht tot de vraag wie als de schepper moet worden aangemerkt.3 Die vraag kan zich bijvoorbeeld voordoen indien er meerdere scheppers van een werk zijn. Daarover — zoveel is wel duidelijk — zwijgt de conventie, zodat op dit bescheiden punt dan een rol zou zijn weggelegd voor lex loci protectionis-verwijzing. Naar de heersende mening geeft de conventie echter geen invulling aan haar auteursbegrip. Als dat zo is, is de subject-vraag in haar geheel overgeleverd aan het beginsel van nationale behandeling en de daarin besloten liggende conflictregel, de lex loci protectionis-verwijzing.4

964. Onderzocht moet dus worden of de Berner Conventie een verdragsautonome invulling geeft aan haar auteursbegrip.

965. Duidelijk is dat de conventie geen definitie van haar auteursbegrip bevat. Ook blijkt nergens tussen de regels van de verdragsbepalingen door, dat de auteur degene is die het werk heeft geschapen; en gedurende de gehele geschiedenis van de conventie zwijgen de travaux préparatoires over dit punt.5 Wil men derhalve als regel van ius conventionis aannemen dat de auteur de schepper is, dan zullen de argumenten daarvoor wel ijzersterk moeten zijn. Plausibiliteit volstaat niet om een verdragsregel van dwingende aard aan te nemen. Onderzoeken wij, met die maatstaf, de argumenten die worden aangevoerd voor een verdragsautonome invulling van het auteursbegrip in de Berner Conventie.

966. Argumenten uit latere versies. Bij de beoordeling van deze argumenten moet worden vooropgesteld dat in de loop van de twintigste eeuw de meningsverschillen tussen — kort gezegd — de Anglo-Amerikaanse en de continentaal-Europese opvatting over de subject-vraag zich steeds scherper hebben afgetekend.6 Pogingen om tijdens latere conferenties een definitie voor het begrip 'auteur' op te stellen ketsten dan ook af op een gebrek aan overeenstemming Zo strandde tijdens de Brusselse conferentie in 1948 een voorstel om een definitie op te nemen.7 Ook de moeizame onderhandelingen tijdens de Stockholmse conferentie in 1967 over de regeling van het cinematografische werk in artikel 14bis, tonen aan hoezeer de meningen verschillen.8 Reeds op dit manifeste gebrek aan overeenstemming, dat als een rode draad door de latere conferenties loopt, ketsen argumenten die zijn ontleend aan latere versies van de conventie af.

967. Dat geldt bijvoorbeeld voor het argument dat de conventie in artikel 7 de beschermingsduur afhankelijk maakt van de dood van de auteur (post mortem auctoris), waaruit wordt afgeleid dat de auteur alleen een mens kan zijn.9 Daargelaten dat daarmee nog steeds geen antwoord is gegeven op de vraag wie de auteur is (is dat bijvoorbeeld de schepper of de natuurlijk persoon die zijn werkgever is?), snijdt het argument geen hout omdat deze duurbepaling pas van later datum is. Vóór de Brusselse conferentie in 1948 bepaalde de conventie over de beschermingsduur niet meer dan dat zij de duur, toegekend in het land van oorsprong, niet kan overschrijden.10 Pas sinds de Brusselse conferentie schrijft de conventie de post mortem auctoris-duurbepaling in artikel 7 lid 1 dwingend voor, tijdens welke conferentie — zo zagen wij zojuist — tegelijk een poging tot definitie van het auteursbegrip mislukte.

968. Ook argumenten die zijn ontleend aan de tijdens de Romeinse conferentie in 1928 opgenomen bepaling over de zogeheten morele rechten (artikel 6bis), ketsen af op dit manifeste gebrek aan overeenstemming tijdens de latere conferenties.11 Hetzelfde geldt voor argumenten die zijn ontleend aan artikel 14bis, de tijdens de Stockholmse conferentie in 1967 opgenomen compromisregeling inzake het cinematografische werk.12 Overigens vallen aan de travaux préparatoires van de Stockholmse conferentie wél argumenten te ontlenen die tegen een verdragsautonome definitie pleiten. Zo werd tot twee keer toe expliciet opgemerkt dat de Unie-landen onder de auteur ook een filmproducent mochten verstaan.13 Bovendien werd opgemerkt dat het `works for bire'-concept, waarbij de werkgever originaire rechthebbende is, niet in strijd is met de conventie.14 De verdragsopstellers van 1967 gingen derhalve niet uit van een verdragsautonoom auteursbegrip.

969. Argumenten uit beginjaren. Bij de beoordeling van de vraag of de conventie een invulling geeft aan haar auteursbegrip dienen argumenten die zijn ontleend aan latere versies van de conventie dus te worden geëcarteerd. Bezien wij dan de argumenten die zijn ontleend aan de vroege versies van de Berner Conventie. In dat verband worden drie argumenten naar voren gebracht.

970. Argument 1: intellectuele creatie. In de eerste plaats wordt wel aangevoerd dat de Berner Conventie van meet af aan vereist dat een werk een zekere intellectuele creatie moet zijn, waaruit wordt afleid dat de 'auteur' degene is wiens intellectuele creatieve activiteit het werk tot stand heeft gebracht.15 Uit dat vereiste vloeit echter hooguit voort dat de schepper van het werk enkel een mens kan zijn, aangenomen dat niet-mensen, zoals andere levende wezens en machines, niet over intellectuele creativiteit beschikken.16 Maar daarmee is niet gezegd dat het conventionele begrip 'auteur', ofwel de originaire rechthebbende, noodzakelijkerwijs alleen op de schepper slaat. In zijn uitgebreide betoog voert Dietz dit argument opvallend genoeg ook niet aan.17

971.Argument 2: tegenbewijs. Een tweede argument wordt geput uit artikel 15, dat teruggaat tot artikel 11 van de Berner Conventie van 1886. Deze bepaling behelst het vermoeden dat degene wiens naam op het werk staat vermeld, als auteur moet worden beschouwd, zulks behoudens tegenbewijs.18 De mogelijkheid van tegenbewijs, zo luidt het argument, is inherent aan het beginsel dat de auteur de schepper is.19 Dit argument snijdt geen hout. De bepaling laat immers in het midden wat onder het begrip 'auteur', anders dan de rechthebbende, moet worden verstaan.

972. Argument 3: communis opinio. Ten slotte resteert het derde, centrale argument dat ten tijde van de totstandkoming van de Berner Conventie de scheppers-doctrine communis opinio was. Het was, zo wordt betoogd, voor de verdragsopstellers zo vanzelfsprekend dat het auteursrecht ten gunste van de schepper ontstaat, dat zij het onnodig vonden hieraan een definitie te wijden.20 Naderhand, zo wordt daaraan toegevoegd, zijn de meningen gaan verschillen en kon een definitie om die reden niet meer tot stand komen.

973. Bezien wij dit argument nader.

974. In dit verband wordt als onderbouwing onder meer naar voren gebracht dat de 'Association Littéraire Internationale', de lobby van de scheppers, de stuwende kracht achter de conventie is geweest.21 Daarmee wordt echter miskend dat de uiteindelijke verdragstekst de resultante is van vele in het spel zijnde belangen.22 Om dezelfde reden falen argumenten die uit enkele natuurrechtelijk-getinte opmerkingen in bijvoorbeeld de convocatie voor de conventie — duidelijk propaganda — willen afleiden dat de scheppersdoctrine destijds allesoverheersend was.23

975. Ook artikel 3 van de conventie van 1886 wordt in dit verband naar voren gebracht. Ingevolge dit artikel werd het auteursrecht verleend aan de uitgever van een werk dat in de Unie werd gepubliceerd en waarvan de auteur onderdaan was van een niet-Unieland. De bepaling was ingeblazen door politiek-economische motieven. Zij luidde als volgt:

976. Dit artikel levert evenwel een ambivalent beeld op. Enerzijds toont het bestaan van artikel 3 aan dat de verdragsopstellers in 1884-1886 zich niet lieten leiden door de scheppersdoctrine.24 Anderzijds lijkt de bepaling het begrip 'auteur' te reserveren voor de schepper. Het artikel was geen lang leven beschoren. Tijdens de Parijse conferentie van 1896 werd artikel 3 geschrapt. Een mogelijke ontwikkeling van de bescherming van de auteur in de richting van de bescherming van de producent (uitgever) werd daarmee, aldus Dietz, in de kiem gesmoord.25 Daar staat echter tegenover dat de motieven om artikel 3 te schrappen diffuus waren; utiliteitsoverwegingen lijken een hoofdrol te hebben gespeeld.26 Al met al valt uit artikel 3 en zijn schrapping derhalve geen eenduidig krachtig argument af te leiden dat een dwingend verdragsautonoom auteursbegrip kan dragen.

977. Uit de toenmalige nationale wetten van de deelnemende landen blijkt, dat ten tijde van de totstandkoming van de conventie géén sprake was van een communis opinio dat het auteursrecht altijd ten gunste van de schepper van het werk ontstaat. Duidelijk blijkt dit uit het toenmalige Britse recht, dat het auteursrecht in sommige gevallen verleende aan een ander dan de schepper, bijvoorbeeld aan de werkgever van de schepper of aan de opdrachtgever.27 De deelname van het Verenigd Koninkrijk aan de Berner Conventie bracht daarin geen verandering. De nationale wetgeving ter zake bleef ongewijzigd.28 Ook de implementatiewet voor de Berner Conventie bracht geen verandering. Integendeel, in artikel 11 van deze wet werd onder het begrip "author"/originaire rechthebbende niet alleen de schepper verstaan, maar ook "any person claiming through the author."29 In dit verband dient ook de achtergrond van de Britse deelname van de conventie in het oog te worden gehouden. De Britten hadden oorspronkelijk gehoopt op deelname van de Verenigde Staten aan de conventie. De Verenigde Staten haakten echter af, en de prijs om het Verenigd Koninkrijk binnen boord te houden — Britse deelname gaf de conventie gewicht — was dat het geen significante wijzigingen in zijn wetgeving hoefde aan te brengen.30

978. Ook in andere verdragsluitende landen werd het recht niet altijd aan de schepper verleend, maar kon bijvoorbeeld ook de Staat of een rechtspersoon de originaire rechthebbende zijn.31 Zo verleende ook de toenmalige Nederlandse auteurswet het auteursrecht soms aan een ander dan de schepper.32 Nederland trad weliswaar uiteindelijk niet toe tot de conventie van 1886, maar debatteerde wel mee tijdens de inhoudelijke conferenties van 1884 en 1885. En toen Nederland zich in 1912 opmaakte om toe te treden tot de Berlijnse versie van de conventie en daartoe een geheel nieuwe auteurswet opstelde, nam het zonder dralen bepalingen op die het auteursrecht aan een ander dan de schepper verlenen (artikel 7 en 8 Auteurswet). Men wilde de nieuwe auteurswet nauwkeurig afstemmen op de conventie, maar zag op dit punt kennelijk geen onverenigbaarheid.33

979. Conclusie ten aanzien van argument 3. Al met al was in de begintijd van de conventie geen sprake van een communis opinio in de verdragsluitende staten inhoudende dat het auteursrecht enkel ten gunste van de auteur ontstaat. Daar komt nog bij dat in de literatuur van die tijd een verdragsautonome definitie werd ontkend. De schaarse auteurs die zich hier over hebben uitgelaten, zijn duidelijk. Röthlisberger, die zelf heeft deelgenomen aan de Parijse en de Berlijnse conferenties, meldt anno 1906 in zijn gezaghebbende commentaar op de Berner Conventie dat het begrip 'auteur' in de conventie moet worden uitgelegd aan de hand van de nationale wet, en verwerpt daarmee een verdragsautonome uitleg.34 Ook Dungs, die als Duitse gedelegeerde eveneens deelnam aan deze beide conferenties, verwerpt een verdragsautonome uitleg waar hij opmerkt dat als auteur moet worden aangemerkt, degene die naar de wet van het land waar de bescherming wordt ingeroepen als zodanig geldt. In dat verband signaleert hij als consequentie dat denkbaar is — "wenn auch in der Praxis wohl ausgeschlossen" — dat verschillende personen in verschillende landen als auteur worden aangemerkt.35

980. Conclusie. Tezamen genomen maken de aangevoerde argumenten weliswaar duidelijk dat de scheppersdoctrine van meet af aan de grondgedachte van de conventie is geweest, maar blijken zij niet een dwingend verdragsautonoom auteursbegrip te kunnen dragen. Wanneer nationale wetten uitzonderingen maken op dit algemene uitgangspunt, bijvoorbeeld ten gunste van de werkgever of de opdrachtgever, is dat derhalve niet onverenigbaar met de conventie.36 Wel kan worden gezegd dat een nationale wet die dit algemene uitgangspunt ondergraaft door het auteursrecht als hoofdregel aan anderen dan de schepper te verlenen — een theoretische situatie —, in strijd is met de conventie.37 Waar de grens precies ligt, is moeilijk te bepalen; die vraag valt evenwel buiten het bestek van deze studie. Binnen het bestek van deze studie kan worden geconcludeerd dat de Berner Conventie géén dwingend verdragsautonoom auteursbegrip kent.38 Met de 'auteur' doelt zij (slechts) op de (originaire) rechthebbende. Waar zij over de 'auteur' spreekt, kan men dus ook de `(originaire) rechthebbende' lezen.