4.2.5 Sancties op het niet voldoen aan materiële kenmerken

De notaris, wiens tussenkomst vereist is in verband met de oprichting en statutenwijziging van een stichting, ziet niet alleen toe op naleving van de formele vereisten, maar ook op de materiële vereisten. Een notaris die constateert dat de stichting niet aan de in de wet opgenomen materiële kenmerken voldoet dient – mede blijkens de wetsgeschiedenis bij de WS 1956 – zijn medewerking aan de oprichting te onthouden.1

Indien de stichting bij oprichting of daarna (bijvoorbeeld door een statutenwijziging) niet meer voldoet aan een of meer materiële kenmerken, is zij vatbaar voor rechterlijke ontbinding. Voor stichtingen was dit aanvankelijk geregeld in artikel 1 van de WS 1956,2 maar tegenwoordig geldt een algemene bepaling uit Titel 1 van Boek 2 BW voor alle rechtspersonen: artikel 2:21 BW. De rechtbank ontbindt een rechtspersoon die niet onder de wettelijke omschrijving van zijn rechtsvorm valt, aldus artikel 2:21 lid 1 sub c BW. Hiertoe dient een verzoek te worden ingediend door een belanghebbende of door het openbaar ministerie (artikel 2:21 lid 4 BW).

Het risico van ontbinding wegens het niet voldoen aan de wettelijke omschrijving is in de praktijk “overzienbaar”. Voor zover er al een verzoek tot ontbinding door een belanghebbende wordt ingediend,3 gaat de rechter pas over tot ontbinding na verloop van een termijn waarbinnen de rechtspersoon alsnog aan de wettelijke eisen kan voldoen (artikel 2:21 lid 2 BW). Binnen deze termijn kan de rechtspersoon zijn statuten wijzigen en/of zich omzetten in een rechtspersoon met kenmerken waar hij wel aan voldoet (artikel 2:18 BW).

Het niet (langer) vallen onder de wettelijke omschrijving van een bepaalde rechtsvorm kan het gevolg zijn van feitelijk functioneren van de rechtspersoon, zijn statutaire inrichting of een combinatie van beide. Hierna, bij de bespreking van het ledenverbod, zal de uitspraak van het Hof Amsterdam inzake Stichting B.W.T. uit 1953 – dus voor inwerkingtreding van de WS 1956 – uitgebreider aan de orde komen. Hier wordt reeds opgemerkt dat Stichting B.W.T. “deelhebbers” had, die gerechtigd waren tot het batig saldo. Het Hof oordeelde dat Stichting B.W.T. op grond van statutaire bepalingen én op grond van feitelijke omstandigheden als een vereniging moest worden aangemerkt.4

Ontbinding van een stichting op grond van overtreding van haar materiële kenmerken lijkt niet vaak te worden verzocht. Eén van de weinige bekende uitspraken over overtreding van de materiële kenmerken van de stichting is de uitspraak van de Rechtbank Rotterdam uit 1965.5 De Rechtbank oordeelde dat het ledenverbod was overtreden en ging over tot ontbinding van de stichting. In dit geval oordeelde de Rechtbank Rotterdam dat er geen termen aanwezig waren om de stichting de gelegenheid te geven de statuten aan te passen, aangezien de stichtingsraad reeds had aangegeven te willen blijven handelen in strijd met het ledenverbod.

Naast overtreding van het ledenverbod, kan overtreding van het uitkeringsverbod aanleiding geven tot ontbinding van de stichting. Indien bijvoorbeeld het bestuur van een stichting besluit de statuten te wijzigen waardoor winstuitkering expliciet wordt toegestaan (aannemende dat de notaris daar “overheen leest” en de akte van statutenwijziging passeert), kan een belanghebbende bij de rechtbank ontbinding van de stichting op grond van artikel 2:21 BW vorderen. De belanghebbende kan ook een verzoek bij de rechtbank indienen tot vernietiging van het besluit tot statutenwijziging op grond van artikel 2:295 BW,6 waarmee de verboden bepaling in de statuten teruggedraaid zal worden en de stichting weer aan haar materiële kenmerken voldoet.

In de praktijk kunnen beide wegen op hetzelfde neerkomen: indien de rechter wordt verzocht de stichting te ontbinden zal hij eerst onderzoeken of de statuten niet aangepast kunnen worden. Hij kan daarbij ook ambtshalve overgaan tot vernietiging van het besluit tot statutenwijziging in plaats van tot ontbinding over te gaan (artikel 2:296 BW).7 Aangezien ontbinding vergaande gevolgen heeft wil de wetgever dit blijkens de wetsgeschiedenis zoveel mogelijk voorkomen.8