IV.5.2 Waarop zijn de handvatten gebaseerd?

De conclusie uit de vorige paragrafen – die strekt tot het buiten toepassing laten van de ernstig verwijt-maatstaf in bestuurdersaansprakelijkheid op grond van onrechtmatige daad – heeft ook gevolgen voor de totstandkoming en inhoud van de handvatten die ik in deze paragraaf formuleer. De handvatten zijn niet gebaseerd op de jurisprudentie en literatuur met betrekking tot bestuurdersaansprakelijkheid, want als ik dat zou doen wordt de milieuaansprakelijkheid van bestuurders en andere leidinggevenden ingekleurd door de ernstig verwijt-doctrine. Zoals uitvoerig betoogd, meen ik dat een dergelijke invulling van de (milieu)aansprakelijkheid rechtstheoretisch niet verdedigbaar is en leidt tot rechtsongelijkheid en rechtsonzekerheid.1

Als ik niet vertrek vanuit de ernstig verwijt-doctrine, waarop baseer ik me dan wel? De gewone vereisten van de onrechtmatige daad vormen het beginpunt voor mijn model voor milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden; de handvatten die daarmee verband houden heb ik gedestilleerd uit de relevante sleutelarresten en standaardliteratuur over de onrechtmatige daad. Een goed begrip van de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden begint dus met een goed begrip van de vereisten van artikel 6:162 BW.

Maar met alleen de handboeken en sleutelarresten van het algemene aansprakelijkheidsrecht kom je er niet, want de toepassing van de vereisten van de onrechtmatige daad in milieugevallen roept allerlei norm-specifieke vragen op. Zo moet voor de milieuaansprakelijkheid van een leidinggevende de vraag worden beantwoord tot wie de verplichtingen uit milieuvoorschriften zijn gericht (normadressaatschap) en wiens belangen door deze voorschriften worden beschermd (relativiteit). Daarom is het ook nodig om stil te staan bij de kenmerken van een aantal belangrijke milieuvoorschriften.

De bespreking van de vereisten van artikel 6:162 BW aangevuld met milieunorm-specifieke handvatten, is nog altijd niet toereikend voor de beoordeling van de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden. Binnen het civiele milieuaansprakelijkheidsrecht moeten allerlei specifieke kwesties gerelateerd aan de aansprakelijkheid van personen met een leidinggevende functie in een bedrijf worden geadresseerd. Denk hierbij aan vragen over de verantwoordelijkheid van een leidinggevende voor gedragingen van ondergeschikten; over de kennis die een leidinggevende wordt geacht te hebben met betrekking tot eventuele normschendingen binnen het bedrijf; en over de omstandigheden die aanleiding geven voor actief ingrijpen, waardoor het nalaten van de leidinggevende onrechtmatig wordt. De specifieke kwesties die zich voordoen wanneer een leidinggevende civielrechtelijk aansprakelijk wordt gesteld, zijn niet uniek: ook voor de strafrechtelijke en bestuursrechtelijke aansprakelijkheid van leidinggevenden moet de rechter oordelen over dit soort kwesties. Met name de strafrechtelijke aansprakelijkheidscriteria zijn relevant en nuttig voor de nadere invulling van de vereisten van de onrechtmatige daad.2 Dat zal ik toelichten.

De strafrechtelijke aansprakelijkheidscriteria3 zijn ten eerste relevant, omdat de mogelijkheid om een leidinggevende aan te merken als dader van een strafbaar feit ook consequenties heeft voor de civiele aansprakelijkheid van de leidinggevende. Bijvoorbeeld, het plegen van of deelnemen aan een strafbaar feit kunnen worden aangemerkt als handelen in strijd met een wettelijke plicht in de zin van artikel 6:162 lid 2 BW. Verder impliceert de aanwezigheid van opzet (dolus) of schuld (culpa) dat de onrechtmatige gedraging krachtens schuld kan worden toegerekend aan de leidinggevende in de zin van artikel 6:162 lid 3. Zo zijn er nog meer voorbeelden denkbaar.

De strafrechtelijke aansprakelijkheidscriteria zijn niet alleen relevant, maar ook uiterst behulpzaam bij de beantwoording van de vragen die opkomen in het kader van de civiele milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden. In het strafrecht is het juridische kader voor de aansprakelijkheid van leidinggevenden namelijk al veel verder ontwikkeld dan in het privaatrecht. Daarom kan voor de beoordeling van de civiele milieuaansprakelijkheid van een leidinggevende worden geprofiteerd van de waardevolle inzichten en verfijnde criteria van strafrechtelijke aansprakelijkheidsfiguren, zoals plegen, medeplegen, feitelijk leidinggeven, en van leerstukken zoals beschikkingsmacht, normadressaatschap, normbestanddelen enzovoorts. Het zou zonde zijn om in het privaatrecht het wiel opnieuw uit te vinden.

Kortom, voor de nadere invulling van de vereisten van de onrechtmatige daad in het kader van de milieuaansprakelijkheid van leidinggevenden, bouw ik voort op algemene leerstukken van het algemene aansprakelijkheidsrecht, pas ik de inzichten toe die ik heb opgedaan in de andere hoofdstukken van dit proefschrift met betrekking tot de aard en vereisten van milieunormen, en gebruik ik de daderschapscriteria die worden gehanteerd in het strafrecht voor de beoordeling van de materiële verantwoordelijkheid van een leidinggevende voor een milieuovertreding.