3.4.3.1 Sleepboot Egbertha

In 1936 moest de Hoge Raad zich in het bekende Sleepboot Egbertha-arrest buigen over de vraag of een motor van een sleepboot een zelfstandige zaak was gebleven, nadat hij in de boot was geplaatst.

Machinefabriek Gebroeders Stork & Co. N.V. (hierna: Stork) verkocht onder eigendomsvoorbehoud op 26 mei 1930 een motor aan H.C. van Gelderen (hierna: Van Gelderen). Stork plaatste deze motor vervolgens in de sleepboot met de naam Egbertha, die toebehoorde aan Van Gelderen. Ruim een jaar later vestigde Van Gelderen een recht van hypotheek strekkende tot zekerheid van een lening op deze sleepboot, ten behoeve van geldlener de Maatschappij voor Administratie Geldermalsen N.V. (hierna: Geldermalsen). Toen Van Gelderen in gebreke was gebleven met de betaling van de aflossing, oefende Geldermalsen haar recht van hypotheek uit en legde beslag op de sleepboot. Een twistpunt was of de motor onder dit hypotheekrecht viel en of Geldermalsen ten onrechte beslag had gelegd op de motor, nu deze was geleverd onder eigendomsvoorbehoud en Van Gelderen de koopsom nooit had betaald. Geldermalsen voerde aan dat de motor na de vereniging met de sleepboot geen afzonderlijke zaak meer was.

De rechtbank stelde onder meer dat de motor tot de samenstellende delen (lees: bestanddelen) van een schip moest worden gerekend, zonder welke het schip niet voltooid was. Dit zogenaamde perfectio-criterium hield in dat bestanddeelvorming moest worden aangenomen als een onderdeel een bijdrage leverde tot de voltooiing van de hoofdzaak. De motor viel volgens de rechtbank onder het begrip “schip” en dus onder het hypotheekrecht. Zij probeerde zo aan te sluiten bij het taalgebruik in overeenstemming met de verkeersopvatting. Het feit dat de motor zonder beschadiging kon worden afgescheiden van het schip speelde volgens de rechtbank geen rol. Overigens gebruikte de rechtbank (en later ook het hof) de woorden bestanddeel en bijzaak niet, terwijl in 1936 in de literatuur deze woorden wel werden gebruikt. Er werd steeds gesproken over samenstellende delen of (scheeps)toebehoren: een speciaal door de wet voor schepen in het leven geroepen categorie.

Het gerechtshof vernietigde het vonnis van de rechtbank en oordeelde dat de motor een zelfstandige zaak was gebleven. Op het ogenblik dat het hypotheekrecht was gevestigd en ook ten tijde van het proces was Stork volgens het hof eigenaar gebleven. Volgens het hof was het dus mogelijk dat een samenstellend onderdeel van een zaak aan iemand anders in eigendom toebehoorde. Het hof erkende de mogelijkheid van een bijzaak, die haar eigen zelfstandigheid behield.

De Hoge Raad vernietigde de uitspraak van het hof, ondanks de conclusie van advocaat-generaal Van Lier, die tot verwerping van het beroep adviseerde.

De Hoge Raad was van mening dat het hof de natrekkingsartikelen 5566 en 6437 verkeerd had toegepast. Het hof had verzuimd rekening te houden met de opvattingen in het maatschappelijk verkeer. De Hoge Raad introduceerde in zijn uitspraak belangrijke begrippen in de Nederlandse rechtspraak. Allereerst het begrip “verkeersopvatting” dat na 1936 nog veelvuldig zou worden gebruikt. Daarnaast gebruikte hij in de toelichting, anders dan rechtbank en hof, de woorden “bestanddeel” en “bijzaak”.

Aan de hand van wettelijke bepalingen over de scheepsboekhouding (een Internationaal Verdrag en een Koninklijk Besluit) bepaalde de Hoge Raad dat een motor van een schip een bestanddeel was geworden. Uit deze bepalingen was op te maken dat uit de officiële documenten waarin het type motor en de kracht van de motor werden vermeld, de identificatie van het schip kon worden vastgesteld. Vandaar dat de motor en het schip volgens de Hoge Raad één zaak vormden.8

Scholten stelde in zijn noot bij het arrest vast dat hij zich tegen de uitkomst niet wilde verzetten, maar dat de grens tussen wat een bestanddeel was en wat geen bestanddeel was vaag bleef. Een machine in een fabriek was volgens hem geen bestanddeel van het gebouw, de motor in het schip wel.9

De Hoge Raad sprak in dit arrest over een bijzaak van een hoofdzaak, waarmee het begrip officieel door de hoogste rechterlijke instantie van ons land werd gebezigd, hoewel de precieze betekenis niet vaststond. Hij stelde dat een bijzaak een wezenlijk bestanddeel van een hoofdzaak zou “kunnen uitmaken”. A contrario geredeneerd zou dit kunnen betekenen dat er ook een bijzaak kon bestaan, die niet een bestanddeel van de hoofdzaak was. Scholten legde het arrest anders uit.10 Volgens hem schafte de Hoge Raad de categorie “bijzaken” voor wat betreft schepen af. Een zaak was na de verbinding ofwel een bestanddeel ofwel een hulpzaak (scheepstoebehoor) van het schip en de verkeersopvatting bepaalde welke van deze twee soorten in het concrete geval van toepassing was.

Of de Hoge Raad inderdaad de rubriek bijzaken bij schepen niet wilde erkennen, bleef onduidelijk. In ieder geval vermeldde hij expliciet dat het niet van belang was of de afscheiding van het onderdeel zonder beschadiging kon geschieden. “Integendeel”, zo stelde de Hoge Raad, want door de technologische ontwikkelingen konden zelfs “niet vaklieden” zonder beschadiging zaken uit elkaar halen.

Het woord “integendeel” is hier vreemd gekozen. De Hoge Raad suggereerde daarmee dat bestanddelen van een zaak die door de ontwikkeling van de techniek steeds gemakkelijk konden worden afgescheiden, desalniettemin bestanddelen bleven. Maar het feit dat een onderdeel van een zaak zonder waardeverlies kon worden afgescheiden was toch geen onbelangrijk gegeven? Het zou een rol kunnen spelen bij de invulling van de verkeersopvatting. Misschien wilde de Hoge Raad waken voor het te gemakkelijk aannemen van een zelfstandige zaak. Een overweging zou kunnen zijn dat, wat betreft de financieringspraktijk in de scheepvaart, de kredietverleners niet gebaat waren bij het bestaan van zelfstandige bijzaken.11