HvJ EU, 18-12-2025, nr. C-320/24

Ik heb al kort opgemerkt dat er op grond van het Unierecht geen algemene verplichting bestaat om het definitieve karakter van een rechterlijke beslissing buiten beschouwing te laten om een schending van het Unierecht recht te zetten.17. De hoofdregel waarop het Hof in zijn rechtspraak steeds heeft gewezen, blijft dat het recht van de Unie ‘een nationale rechter niet [gebiedt] om nationale procedureregels die een rechterlijke beslissing gezag van gewijsde verlenen buiten toepassing te laten, ook al zou daardoor een nationale situatie die onverenigbaar is met dat recht kunnen worden hersteld’18..Zoals ik ook eerder heb opgemerkt, blijft die hoofdregel onderworpen aan het gelijkwaardigheidsbeginsel en het doeltreffendheidsbeginsel.

Het doeltreffendheidsbeginsel vereist kort gezegd dat de door de lidstaten ingevoerde procedures waarbij partijen de door het Unierecht verleende rechten kunnen doen gelden, de uitoefening van die rechten in de praktijk niet onmogelijk of uiterst moeilijk mogen maken. Volgens vaste rechtspraak van het Hof moet dat vereiste worden beoordeeld ‘met inaanmerkingneming van de plaats van de betrokken regels in de gehele procedure’, ‘het verloop en de bijzondere kenmerken ervan voor de verschillende nationale instanties’, waarbij rekening wordt gehouden ‘[in] voorkomend geval […] met de beginselen die aan het betrokken nationale stelsel van rechtspraak ten grondslag liggen, zoals de bescherming van de rechten van de verdediging, het rechtszekerheidsbeginsel en het goede verloop van de procedure’.19.

Zoals de Italiaanse regering ter terechtzitting in wezen heeft opgemerkt, betekent dat dat de vraag of het doeltreffendheidsbeginsel in acht is genomen moet worden onderzocht in het licht van de systeemkenmerken van de procedure in kwestie. De vraag moet worden beantwoord of die kenmerken een juridisch kader creëren waarin bij de handhaving van de door het Unierecht verleende rechten geen buitensporige moeilijkheden hoeven te worden overwonnen (zoals met name extreem korte termijnen waarbinnen een beroep in rechte moet worden ingesteld of bijzonder hoge kosten van de rechtsvordering ten opzichte van het bedrag van de betwiste schuld, en dergelijke).

Met andere woorden, de eerbiediging van het doeltreffendheidsbeginsel vereist dat de betreffende rechtsorde beroepswegen biedt die het in de praktijk mogelijk maken om de onderliggende materiële normen van Unierecht te handhaven. Of die normen in een specifieke zaak inderdaad zijn nageleefd, is echter een andere vraag op grond van de in punt 42 hierboven in herinnering gebrachte regel en de in punt 43 hierboven in herinnering gebrachte criteria.

Het is juist dat het Hof in enkele zaken heeft geoordeeld dat de vereisten van doeltreffendheid het gezag van gewijsde van nationale beslissingen terzijde schuiven om er in wezen voor te zorgen dat een specifieke regel van Unierecht wordt nageleefd. Die beslissingen waren echter gebaseerd op de specifieke kenmerken van het betreffende gebied (de noodzaak van instandhouding van de verticale bevoegdheidsverdeling op staatssteungebied)20. of waren gerechtvaardigd vanwege het strikte karakter van de nationale regeling inzake het gezag van gewijsde die in de weg stond aan naleving van het Unierecht in andere situaties (waar de gevolgen van een in strijd met het Unierecht gegeven definitieve beslissing bepalend waren voor de uitkomst in andere zaken)21.. Een dergelijke kwestie is hier niet aan de orde.

In het licht van dat analytische kader wijzen de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde er op het eerste gezicht op dat de vereisten van het doeltreffendheidsbeginsel, in situaties die onder de werkingssfeer van richtlijn 93/13 vallen, verder gaan dan de hierboven beschreven traditionele benadering. Het lijkt er inderdaad op dat het Hof in die arresten van oordeel was dat de nationale gevolgen van het gezag van gewijsde buiten beschouwing moesten worden gelaten, aangezien de betreffende bedingen in een consumentenovereenkomst niet of niet naar behoren waren getoetst.

In die geest voert de Commissie aan dat het gezag van gewijsde bijgevolg van kracht moet blijven indien (in de procedure die ertoe heeft geleid dat de rechterlijke beslissing gezag van gewijsde heeft verkregen) daadwerkelijk is getoetst of de betreffende contractuele bedingen oneerlijk zijn (en voldoende informatie over die toetsing en een motivering is gegeven).22. Indien niet is voldaan aan die voorwaarde, moet het gezag van gewijsde buiten beschouwing worden gelaten. De enige uitzondering op die conclusie is de inactiviteit van de consument tijdens de procedure (omdat de op grond van richtlijn 93/13 geboden bescherming niet zo ver gaat dat de volslagen passiviteit van de consument wordt gecompenseerd).23. Die uitzondering is in casu niet van toepassing en derhalve strekt de uitkomst van de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde zich, volgens de Commissie, uit tot de omstandigheden van het hoofdgeding.

Wat nu die argumenten betreft, denk ik ten eerste niet dat het nodig is om hier in te gaan op de exacte betekenis of de implicatie van het scenario van de volslagen passiviteit van de consument. Ik ben het met de Commissie eens dat dat scenario in het hoofdgeding simpelweg niet van toepassing is.

Hoewel de prejudiciële vraag is gebaseerd op de premisse dat de consumenten in het geheel niet in actie zijn gekomen, lijkt de verwijzende rechter onder dat scenario ook te verstaan dat de consumenten de oneerlijkheid van het boetebeding in geen van de eerdere fasen van het hoofdgeding (totdat de zaak voor de tweede keer bij de verwijzende rechter aanhangig was) aan de orde hebben gesteld. Zoals de Commissie toelicht, is dat niet het scenario van volslagen passiviteit in de zin van de rechtspraak waarbij de nationale rechterlijke instantie is ontslagen van de verplichting om het gezag van gewijsde buiten beschouwing te laten. Dat scenario verwijst eerder naar een consument die niet in de procedure aanwezig is en geen verweer voert. Dat gold niet voor CR en TP, die wel degelijk hebben deelgenomen aan alle fasen van het hoofdgeding (en enkele daarvan ook hebben ingeleid).

Ten tweede ben ik echter niet overtuigd van het standpunt van de Commissie dat de uitkomst van de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde van toepassing moet zijn op de omstandigheden van het hoofdgeding die in de verwijzingsbeslissing zijn beschreven.

In dat verband merk ik — met de Italiaanse regering — op dat de situatie van het hoofdgeding (zoals beschreven door de verwijzende rechter) sterk lijkt te verschillen van de situaties die hebben geleid tot die arresten.

Om te beginnen waren de situaties in die zaken ingebed in een procedurele context die het voor de consumenten bijzonder moeilijk maakte om hun rechten te doen gelden. De betreffende verplichtingen van de consumenten waren uitsluitend financieel van aard en derhalve gemakkelijk aan te tonen door de verkoper in kwestie (net als het feit dat de consument deze niet was nagekomen), hetgeen er vermoedelijk toe heeft geleid dat de procedures waarin de verplichtingen van de consumenten zijn vastgesteld en/of gehandhaafd, een versneld karakter lijken te hebben gehad, zoals de Italiaanse regering opmerkt.

Dat lijkt met name het geval te zijn geweest in de zaken die hebben geleid tot de arresten Ibercaja Banco en SPV Projects 1503, die betrekking hadden op de handhaving van de verplichtingen van consumenten in, kort gezegd, financieringsovereenkomsten, en waarbij de nakoming van die verplichtingen werd afgedwongen in een hypothecaire executieprocedure of een procedure voor de tenuitvoerlegging van een betalingsbevel.

Anders dan in die twee arresten, leken de feiten in het arrest Unicaja Banco geen betrekking te hebben op het afdwingen van de nakoming van de verplichtingen van consumenten. Niettemin is die zaak gerezen in een bredere en specifieke context waarin de ten aanzien van de terugbetalingsplicht opgelegde temporele beperking (zoals in punt 36 hierboven beschreven) van invloed was op een aanzienlijk aantal consumenten24., terwijl de onverenigbaarheid van die beperking met het EU-recht [een beperking die was opgelegd door de Tribunal Supremo (hoogste rechterlijke instantie, Spanje), met name vanwege de macro-economische uitdagingen waarmee de Spaanse banksector anders zou worden geconfronteerd], pas door het Hof van Justitie is vastgesteld nadat de beslissing in eerste aanleg in Unicaja Banco was uitgesproken en die beslissing al gezag van gewijsde had gekregen.

De context van het hoofdgeding is daarentegen anders. De omstandigheden en de kenmerken ervan verschillen ook sterk van die van de procedures die hebben geleid tot de arresten Ibercaja Banco en SPV Project 1503.

Anders dan in punt 53 hierboven heeft (of had, tijdens de eerdere fasen van de procedure betrekking) het hoofdgeding betrekking op i) de vraag of de door CR en TP gesloten koopovereenkomst moest worden uitgevoerd (en de koop definitief moest worden), en ii) pas toen is vastgesteld dat dat niet het geval was, is de focus van het geding verschoven naar het boetebeding. Derhalve was het hoofdgeding, blijkens de verwijzingsbeslissing en de opmerkingen van de Italiaanse regering, een normale en volwaardige gerechtelijke procedure waarvan het procedurele kader (of andere omstandigheden) het voor de consumenten niet bijzonder moeilijk lijkt/lijken te maken om hun rechten te doen gelden of te verdedigen.

In dat licht bezien betekent het voorstel van de Commissie — dat de specifieke uitkomst van de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde ook geldt voor de omstandigheden van de onderhavige zaak — dat de uitkomst die tot stand is gekomen in het licht van de specifieke en restrictieve procedurele context van die zaken, ook van toepassing is in situaties waarin een dergelijke restrictieve context ontbreekt.

Ik kan zeker begrijpen dat een dergelijk voorstel de doelstelling van een doeltreffende bescherming van de consument in het kader van richtlijn 93/13 verder versterkt. Ik begrijp ook dat de neiging kan bestaan om een dergelijke algemene, resultaatgerichte benadering te hanteren voor het doeltreffendheidsbeginsel in de onderhavige rechtssituatie in het licht van de verschillende uitingsvormen van de hogere mate van bescherming die hier van toepassing is (waarvan de verplichting om ambtshalve te toetsen het beste voorbeeld is).25. Zoals ik hieronder zal toelichten, sluit een dergelijke vergaande uitkomst echter niet goed aan bij het herhaaldelijk in herinnering gebrachte belang, ook in het kader van richtlijn 93/13, van het beginsel van het gezag van gewijsde.

Hoewel het Hof in de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde heeft geoordeeld dat het beginsel van het gezag van gewijsde buiten beschouwing moest worden gelaten, heeft het ook herinnerd aan zijn vaste rechtspraak waarin steeds is benadrukt dat belang moet worden gehecht aan het gezag van gewijsde van rechterlijke beslissingen, ook wanneer die beslissingen leiden tot een onjuiste toepassing van het Unierecht.26.

De nadruk daarop is geenszins verwonderlijk in het licht van de fundamentele rol die dat beginsel heeft voor ‘de stabiliteit van het recht en van de rechtsbetrekkingen als [voor] een goede rechtspleging’.27. Dit beginsel beoogt namelijk te zorgen voor een doelmatig verloop van gerechtelijke procedures en, zodra die procedures zijn afgesloten met een definitieve beslissing, voor juridische stabiliteit voor de partijen. Meer in het algemeen draagt het bij aan de voorzienbaarheid van rechtssituaties en zorgt het ervoor dat de samenleving erop kan vertrouwen dat zaken waarop definitief is beslist niet ter discussie worden gesteld (of dat dit uitsluitend mogelijk is in de beperkte scenario's waarin de buitengewone rechtsmiddelen waarin een bepaalde rechtsorde voorziet, met succes kunnen worden ingesteld).28. Met andere woorden, het beginsel van het gezag van gewijsde vormt een belangrijk aspect van het rechtszekerheidsbeginsel29., een grondbeginsel van elk modern en op de rechtsstaat gebaseerd rechtsstelsel30., en een impliciet aspect van het recht op daadwerkelijke rechtsbescherming.

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) heeft dat tweede aspect in herinnering gebracht in het kader van artikel 6 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens (EVRM)31. en heeft toegelicht dat de vereisten van het rechtszekerheidsbeginsel en het beginsel van het gezag van gewijsde weliswaar niet absoluut zijn, maar ‘het slechts gerechtvaardigd is om daarvan af te wijken indien wezenlijke en dwingende omstandigheden, zoals correctie van fundamentele gebreken of gerechtelijke dwalingen, dat vereisen’.32.

Dezelfde evenwichtige benadering van situaties waarin het gezag van gewijsde buiten beschouwing kan worden gelaten, moet derhalve ook worden gevolgd in het kader van artikel 47 van het Handvest, dat uiteraard van toepassing is op de omstandigheden van de onderhavige zaak.

Wanneer wordt erkend, zoals de Commissie voorstelt, dat de uitkomst van de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde van toepassing is ongeacht enige restrictieve context, verschilt de hieruit voortvloeiende benadering van het beginsel van het gezag van gewijsde in situaties die onder de werkingssfeer van richtlijn 93/13 vallen helemaal van de in punt 60 hierboven genoemde benadering die het Hof steeds heeft toegepast.

In plaats van uit te gaan van de gedachte dat definitieve rechterlijke beslissingen in beginsel in stand moeten blijven, zelfs wanneer zij leiden tot een onjuiste toepassing van het Unierecht, zou die benadering vereisen dat definitieve rechterlijke beslissingen, in situaties die onder de werkingssfeer van richtlijn 93/13 vallen, telkens wanneer er sprake is van een onjuiste toepassing van het Unierecht (in de onderhavige context, telkens wanneer de nationale rechterlijke instantie niet ambtshalve heeft getoetst of de contractuele bedingen oneerlijk zijn) nietig worden verklaard.

Ik ben het niet alleen eens met de Italiaanse regering dat de bovengenoemde arresten zich niet lenen voor een dergelijke verstrekkende algemene conclusie, maar ik ben ook van mening dat een dergelijke uitlegging van het doeltreffendheidsbeginsel niet verenigbaar zou zijn met de noodzaak om afwijkingen van het rechtszekerheidsvereiste te koppelen aan de omstandigheden waarin dergelijke afwijkingen werkelijk gerechtvaardigd zijn. Derhalve vind ik het moeilijk om de uitlegging van het doeltreffendheidsbeginsel in de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde niet aldus op te vatten dat zij is ingegeven door de specifieke omstandigheden van die zaken (zoals ik hierboven al heb toegelicht).

Wanneer uit de omstandigheden van een zaak niet een dergelijke specifieke noodzaak van compensatie blijkt, omdat het voor consumenten moeilijker is geworden om hun rechten te doen gelden, zou de verplichting om het gezag van gewijsde buiten beschouwing te laten erop neerkomen dat de betrokken rechten en belangen onevenredig worden aangetast, zoals ik nu zal toelichten.

Ik heb al uiteengezet dat de versterkte bescherming die consumenten op grond van richtlijn 93/13 moet worden geboden, inhoudt dat de nationale rechterlijke instanties verplicht zijn om, waar nodig ambtshalve, te onderzoeken of de bedingen in een consumentenovereenkomst oneerlijk zijn in de zin van die richtlijn. Indien wordt geoordeeld dat die bedingen oneerlijk zijn, moeten zij worden geacht nooit te hebben bestaan (tenzij de consument met kennis van zaken beslist dat hij zich niet zal beroepen op het oneerlijke karakter ervan).33.

Door de nadruk te leggen op die verplichting van de rechterlijke instanties (die ongeacht de omstandigheden van de zaak van toepassing is, met name ongeacht of de consument wordt vertegenwoordigd door een advocaat)34., heeft het Hof dus ook met behulp van specifieke procedurele middelen het gebrek aan evenwicht gecompenseerd dat inherent gevolgen heeft voor de relatie tussen de consument en de verkoper. Het spreekt immers voor zich dat het risico bestaat dat de materiële bescherming (tegen het gebruik van oneerlijke bedingen) zonder passende handhavingsmiddelen inhoudsloos wordt, omdat er geen reden is om aan te nemen dat de inherent zwakke positie van de consument ten opzichte van de verkoper ophoudt te bestaan wanneer met name die verkoper besluit om zijn rechten uit hoofde van een consumentenovereenkomst in rechte te doen gelden.

Tegelijkertijd moet erop worden gewezen dat de bepaling op grond waarvan oneerlijke bedingen de consument niet binden, die is neergelegd in artikel 6, lid 1, van richtlijn 93/13, weliswaar ‘moet worden beschouwd als een norm die gelijkwaardig is aan de nationale regels die in de interne rechtsorde als regels van openbare orde gelden’35., maar de bescherming van de consument krachtens de bovengenoemde richtlijn niet absoluut is36.. De omvang van die bescherming moet dus de noodzaak weerspiegelen om het bovenstaande gebrek aan evenwicht te compenseren, maar de parameters ervan kunnen niet worden vastgesteld zonder rekening te houden met de omvang van die noodzaak en de rechtsgevolgen voor de andere betrokken partij die uit die bescherming voortvloeien.

In dat licht moet mijns inziens een onderscheid worden gemaakt tussen het argument dat het doeltreffendheidsbeginsel vereist dat de nationale rechterlijke instantie in alle omstandigheden ambtshalve toetst of contractuele bedingen oneerlijk zijn, en de bewering dat het doeltreffendheidsbeginsel vereist dat het gezag van gewijsde, ongeacht de omstandigheden van de zaak, buiten beschouwing wordt gelaten wanneer niet aan die verplichting is voldaan.

De ambtshalve toetsing enerzijds en het gezag van gewijsde anderzijds vertegenwoordigen waarden met een verschillend belang en we moeten de verleiding weerstaan om ze op gelijke voet te plaatsen (door te concluderen dat de schending van de eerste noodzakelijkerwijs ertoe leidt dat de tweede buiten beschouwing moet worden gelaten).

Meer in het bijzonder draagt de verplichting om ambtshalve te toetsen bij tot het voorkomen van situaties waarin de rechterlijke instanties, meer dan op andere rechtsgebieden (gelet op het onderliggende gebrek aan evenwicht tussen de partijen), uiteindelijk aanspraken toekennen die op een onrechtmatige grondslag berusten.37. Hoewel die verplichting de werklast van de rechterlijke instanties duidelijk verzwaart, denk ik niet dat zij de verkoper als wederpartij onevenredig benadeelt, aangezien die partij simpelweg moet aanvaarden dat de rechtmatigheid van de grondslag van zijn vordering wordt getoetst (wanneer die rechtmatigheid niet door de consument wordt betwist). Om die reden kan worden aangevoerd dat het bestaande gebrek aan evenwicht tussen de partijen door die rechterlijke tussenkomst kan worden verholpen zonder dat dat leidt tot een nieuw (omgekeerd) gebrek aan evenwicht.

Wat nu het beginsel van het gezag van gewijsde betreft, kan de noodzaak om de definitieve rechterlijke beslissing te herzien wanneer de nationale rechterlijke instanties hebben nagelaten om de betreffende contractuele bedingen (naar behoren) te toetsen, eveneens aldus worden verklaard dat het risico wordt voorkomen dat mogelijk onrechtmatige vorderingen worden toegewezen. In tegenstelling tot de tamelijk milde negatieve gevolgen voor de wederpartij (te weten de verkoper) van de ambtshalve toetsing van de contractuele bedingen die door de consument niet worden betwist, zou de verplichting om het definitieve karakter van een rechterlijke beslissing te herroepen telkens wanneer niet is voldaan aan een dergelijke verplichting tot ambtshalve toetsing, ongeacht de omstandigheden, ten minste de volgende twee buitensporige gevolgen hebben.

Het eerste buitensporige gevolg is een onevenredige aantasting van het in artikel 47 van het Handvest verankerde recht van de verkoper op daadwerkelijke rechtsbescherming; zoals ik al heb opgemerkt, impliceert dat dat het definitieve karakter van een rechterlijke beslissing wordt geëerbiedigd. Hoewel een inbreuk op de rechtszekerheid gerechtvaardigd kan zijn vanwege de specifieke omstandigheden die de mogelijkheid voor de consument om zijn rechten te verdedigen hebben beperkt, zie ik geen enkele reden voor een dergelijke inbreuk wanneer de situatie in kwestie niet tot een dergelijk probleem leidt (en wanneer het onderliggende gebrek aan evenwicht niet ‘overslaat’ naar de procesfase/handhavingsfase vanwege de toepasselijke procedureregels).

Een dergelijke oplossing zou niet de processuele gelijkheid tussen partijen herstellen, maar leiden tot een omgekeerd gebrek aan evenwicht doordat de consument op enig moment tijdens de procedure de deur kan ‘ontgrendelen’ die de toegang tot de mogelijkheid van toetsing had afgesloten, hoewel die deur lang genoeg open had gestaan en de consument niet was belet om er zonder problemen doorheen te lopen, terwijl de wederpartij diezelfde mogelijkheid niet wordt geboden.

Ik wil benadrukken dat het op zichzelf niet relevant is dat de rechterlijke beslissing in het hoofdgeding is gewezen in een procedure die nog aanhangig is. Het is algemeen bekend dat het begrip ‘definitieve beslissing’ (die gezag van gewijsde heeft) niet beperkt is tot de enige formele beslissing waarmee een bepaalde procedure feitelijk is beëindigd (omdat de partijen hebben besloten om die procedure niet voort te zetten of omdat alle beschikbare rechtsmiddelen zijn uitgeput). Er kan sprake zijn van gezag van gewijsde in een procedure die nog aanhangig is, in verschillende fasen ervan en ten aanzien van verschillende aspecten van het geschil, vanwege het feit dat de partijen de betreffende kwestie aanvankelijk niet aan de orde hebben gesteld of de beoordeling ervan later niet hebben betwist. Dat geldt niet alleen voor kwesties die expliciet zijn behandeld maar ook voor kwesties die de noodzakelijke juridische premissen van de aangevoerde argumenten vormen (zoals in casu de geldigheid van het boetebeding voor zover de argumenten van de partijen betrekking hadden op de omvang van hun daaruit voortvloeiende rechten en verplichtingen). Dat in een lopende procedure geleidelijk de mogelijkheid verdwijnt om bepaalde punten te behandelen (en de spreekwoordelijke deur voor die mogelijkheid dus dichtgaat) is een noodzakelijk middel om elke procedure vlot en, niet minder belangrijk, binnen een redelijke termijn te laten verlopen.

Het tweede buitensporige gevolg dat ik in punt 74 hierboven heb aangekondigd, vloeit voort uit het oordeel van het EHRM dat de nietigverklaring van een definitieve beslissing op grond waarvan een recht van ‘eigendom’ in de zin van artikel 1 van het aanvullend protocol bij het EVRM is ontstaan38., ‘een inbreuk vormt op het recht van de in het gelijk gestelde partij op het ongestoord genot van dat eigendom’39., ook al zegt de terzijdestelling van het beginsel van het gezag van gewijsde niets over de uitkomst van de zaak waarvan het relevante aspect opnieuw moet worden onderzocht.40.

Omgezet naar de rechtsorde van de Unie volgt hieruit dat artikel 17 van het Handvest (waarin het recht van eigendom is verankerd) een andere reden vormt waarom de toepassing van de uitkomst van de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde mijns inziens niet zonder meer kan worden uitgebreid tot elk geschil dat valt onder richtlijn 93/13, ongeacht de specifieke omstandigheden van de zaak.

Deze beide aspecten van de onevenredige gevolgen worden nog verder versterkt wanneer zij worden beschouwd in het licht van andere dimensies van consumentenbescherming, met name in het licht van de regel betreffende termijnen waarbinnen een consument een vordering wegens ongerechtvaardigde verrijking (als gevolg van de toepassing van een oneerlijk beding) kan instellen. Het Hof heeft verduidelijkt dat die termijnen niet kunnen aanvangen op de dag waarop de ongerechtvaardigde verrijking is ontstaan, omdat de consument het oneerlijke karakter van een beding of de omvang van zijn uit richtlijn 93/13 voortvloeiende rechten mogelijk niet ten volle besefte.41.

Het moment waarop de consument dat beseft, vormt dus het tijdstip waarvoor de toepasselijke termijnen voor het instellen van een vordering wegens ongerechtvaardigde verrijking niet kunnen verstrijken. In combinatie met het ontbreken van het gezag van gewijsde van een eventuele eerdere beslissing waarbij geen ambtshalve toetsing is verricht en de verkoper in het gelijk is gesteld, kan dat ertoe leiden dat de verkoper zich aanzienlijk langer in een situatie van rechtsonzekerheid bevindt.

In dat verband hoeft nauwelijks te worden opgemerkt dat niet elk beroep op een oneerlijk karakter ten gronde zal slagen. Het kan immers niet worden uitgesloten dat het aanvoeren van een dergelijk middel in een bepaalde fase van de procedure een processtrategie of zelfs lichtzinnig kan zijn, waardoor niet met zekerheid kan worden voorspeld welke partij uiteindelijk in het gelijk zal worden gesteld. Uit de bovengenoemde rechtspraak van het EHRM volgt dat het enkele feit dat over definitief afgesloten zaken opnieuw moet worden geprocedeerd, een inbreuk vormt op het recht van eigendom en op het in artikel 6 EVRM gewaarborgde recht. Wanneer die inbreuk niet gerechtvaardigd is door de specifieke omstandigheden van de zaak, zou er niet opnieuw geprocedeerd moeten worden.

In dat kader moet de benadeelde partij de mogelijkheid hebben om een vordering wegens staatsaansprakelijkheid in te stellen indien de handelwijze van een in laatste aanleg rechtsprekende nationale rechterlijke instantie in een bepaalde procedure een schending van het Unierecht vormt.42. Hoewel aan die vordering specifieke voorwaarden zijn verbonden, voorkomt zij de ernst van de gevolgen die zich zouden voordoen indien het gezag van gewijsde bij gebreke van restrictieve voorwaarden buiten beschouwing moet worden gelaten.

Voorts heb ik al toegelicht dat de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde betrekking hebben op een context die gekenmerkt was door een restrictief of anderszins specifiek procedureel kader dat consumenten belette hun rechten doeltreffend te doen gelden. Dat restrictieve nationale procedurele kader vormt mijns inziens het element dat nodig is om de strekking te begrijpen van de in die arresten in herhaling gebrachte opmerking van het Hof dat ‘bij gebreke van een doeltreffende controle van de mogelijke oneerlijkheid van de bedingen van de betrokken overeenkomst, de eerbiediging van de bij richtlijn 93/13 verleende rechten niet kan worden gewaarborgd’43.. Die opmerking volgt uit de eerdere rechtspraak van het Hof met betrekking tot de ambtshalve toetsing van contractuele bedingen44. en zij kan om de hierboven uiteengezette redenen niet simpelweg uit de kenmerkende omstandigheden van de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde worden gelicht om te onderbouwen dat telkens wanneer contractuele bedingen niet zijn getoetst, het gezag van gewijsde zonder inachtneming van de omstandigheden van de zaak buiten beschouwing moet worden gelaten.

Daarnaast volgt ook uit de rechtspraak van het Hof van voor en na de arresten van 17 mei 2022 inzake gezag van gewijsde dat het gezag van gewijsde enkel in een dergelijke restrictieve context buiten beschouwing kan worden gelaten.

Wat de oudere rechtspraak betreft, heeft het Hof — toen het in het arrest Asturcom Telecomunicaciones vaststelde dat er geen verplichting bestond om het definitieve karakter van een arbitraal vonnis buiten beschouwing te laten — tegelijkertijd bevestigd dat nationale regels waarbij een termijn van twee maanden werd gesteld waarbinnen dat vonnis kon worden betwist, in overeenstemming waren met het doeltreffendheidsbeginsel.45. Toen het Hof in het arrest Finanmadrid EFC tot de slotsom kwam dat het definitieve karakter van de beslissing inzake de verplichtingen van de consumenten buiten beschouwing moest worden gelaten, was die slotsom eveneens ingebed in de specifieke restrictieve omstandigheden die in de Spaanse regeling waren neergelegd en op grond waarvan gezag van gewijsde kon gelden.46. Tot slot heeft het Hof in zijn arrest Banco Primus geoordeeld dat het gezag van gewijsde van een eerdere beslissing (waarbij slechts enkele contractuele bedingen van een leningsovereenkomst waren getoetst) zich er niet tegen kan verzetten dat andere bedingen van dezelfde overeenkomst worden getoetst (wanneer de consument volgens de regels tegen de gedwongen executie verzet heeft aangetekend).47. Dat oordeel is uitgesproken in de procedurele context van een verzetsprocedure in verband met de uitzetting uit het verhypothekeerde goed, een context die uit de aard der zaak restrictief is.

Meer recent heeft het Hof (Grote kamer) in zijn arrest Profi Credit Polska in wezen geoordeeld dat het doeltreffendheidsbeginsel niet zo ver gaat dat de lidstaten verplicht zijn te voorzien in buitengewone rechtsmiddelen om een procedure te heropenen die is afgesloten met een definitief geworden verstekvonnis (dat is gewezen op basis van een orderbriefje) zonder dat de contractuele bedingen zijn getoetst.

Hoewel het Hof ten slotte vaststelde dat beroepswegen beschikbaar moeten zijn waarmee de consument kan verzoeken om vergoeding van het bedrag dat is betaald op grond van de vermeend oneerlijke contractuele bedingen, was die vaststelling gebaseerd op de restrictieve voorwaarden waaronder het verstekvonnis had kunnen worden betwist. Met andere woorden, de vaststelling met betrekking tot de verplichting om het definitieve karakter van de beslissing buiten beschouwing te laten hield verband met de beoordeling dat het procedurele kader waarbinnen de consument zijn rechten zou moeten verdedigen, ontoereikend was.48. Daarentegen had een dergelijke (standaard)voorwaarde inzake de niet-toepasselijkheid van het gezag van gewijsde niet van toepassing kunnen zijn indien het ontbreken van het gezag van gewijsde voortvloeide uit het loutere ontbreken van de toetsing van de contractuele bedingen in de procedure die tot het verstekvonnis in die zaak had geleid.

In dezelfde geest heeft het Hof in zijn arrest Getin Noble Bank gewezen op de verplichting van de executierechter om ambtshalve te toetsen of de contractuele bedingen oneerlijk zijn wanneer het verzuim van de consument heeft geleid tot de uitvaardiging van een betalingsbevel dat gezag van gewijsde heeft gekregen en de bedingen bij de afgifte van dat betalingsbevel niet zijn getoetst. Het Hof heeft de bovengenoemde verplichting grotendeels gekoppeld aan de (eventuele) restrictieve voorwaarden waaronder het bevel had kunnen worden betwist, die op hun beurt tot een niet te onderschatten risico hadden kunnen leiden dat de consument de toetsing niet in gang zou zetten.49.

Op grond daarvan heb ik geconcludeerd dat het, gelet op het ontbreken van gelijksoortige procedurele omstandigheden die de mogelijkheden van de consument om zijn rechten te beschermen beperken (hetgeen uiteraard door de verwijzende rechter moet worden nagegaan), voor de noodzaak om ervoor te zorgen dat de consument daadwerkelijk het recht geniet om niet te worden gebonden door een mogelijk oneerlijk contractueel beding in een consumentenovereenkomst, niet nodig is dat het gezag van gewijsde van een gerechtelijke beslissing in een bepaalde (nog niet afgesloten) gerechtelijke procedure terzijde wordt gesteld, ongeacht het feit dat in die procedure niet is onderzocht of het betrokken beding oneerlijk is.