IV.1.9. Quasi-legaten en ‘andere wettelijke rechten’

De langstlevende echtgenoot heeft onder omstandigheden recht op het vruchtgebruik van de tot de nalatenschap behorende woning en inboedel (art. 4:29 BW) en zo nodig op andere goederen van de nalatenschap (art. 4:30 BW). De langstlevende heeft dit recht jegens de erfgenamen. In lid 3 van art. 4:29 BW is onder meer bepaald dat de langstlevende dit recht ook heeft jegens legatarissen en lastbevoordeelden, die, ondanks de beschikkingsonbevoegdheid, gerechtigd zijn geworden tot de betreffende goederen. Art. 4:30 lid 3 BW geeft een vergelijkbare regeling. Ook de legatarissen en lastbevoordeelden zijn verplicht mee te werken aan de vestiging van het ‘verzorgingsvruchtgebruik’. Art. 4:128 BW breidt dit verder uit tot ‘degenen die zijn bevoordeeld door een handeling als bedoeld in artikel 126.’

Zijn hier alle quasi-legaten van art. 4:126 BW bedoeld? Het gebruik van het woord ‘bevoordeeld’ is niet erg gelukkig en noopt tot de gestelde vraag. In de parlementaire stukken leest men:

Is slechts het quasi-legaat van art. 4:126 lid 1 BW, zijnde een ‘bevoordeling’, onderwerp van art. 4:128 BW?

Indien men de voorloper van art. 4:128 BW bestudeert, te weten art. 4.4.2.7b, zoals neergelegd in het Tweede nader Gewijzigd voorstel van Wet,2 ziet men dat aldaar slechts gesprokenwerd over:

Art. 4:128 BW kan men als een kopie van dat artikel beschouwen, met enkele – vooral redactionele – aanpassingen.3 In de parlementaire stukken4 leest men naar aanleiding van het bedoelde art. 4.4.2.7b:

De door mij gecursiveerde woorden maken duidelijk dat het de bedoeling is geweest art. 4:128 BW op alle quasi-legaten te betrekken. De eerder aangehaalde passage waar slechts werd gesproken van ‘begiftigden’ dient men te lezen in het licht van het gegeven dat destijds alle quasi-legaten, door wetsduiding, als gift werden aangemerkt. Het woord ‘bevoordeeld’ in art. 4:128 BW is daar een relikwie van. De tweede zinsnede van art. 4:128 BW, waar gesproken wordt van ‘een handeling als bedoeld in artikel 126’ is zuiverder dan het gebruik van het woord ‘bevoordeeld’. Het feit dat hier een andere tekst gehanteerd wordt, draagt echter ook bij aan de hier gesignaleerde verwarring ten aanzien van het gebruik van het woord ‘bevoordeeld’.

Perrick5 merkt het volgende op:

Zou hij deze ‘economische’ visie ook doortrekken op de quasi-legaten van art. 4:126 lid 2 onder a BW? Dit zou dan tot gevolg hebben dat het vruchtgebruik gevestigd dient te worden op een geldsom ter grootte van het verschil tussen de eventueel aan de nalatenschap te vergoeden waarde en de waarde van het goed in het economisch verkeer of een zodanig gedeelte daarvan als de langstlevende nodig heeft voor zijn verzorging.

Mijns inziens kunnen, met de verwijzing in art. 4:128 BW naar art. 4:29 lid 3 BW en art. 4:30 lid 3 BW, de ‘andere wettelijke rechten’ uitgeoefend worden op de goederen zélf. Dit is nu eenmaal de aard van de ‘andere wettelijke rechten’: een recht van vruchtgebruik op goederen van de nalatenschap. Indien de quasi-legataris verrast wordt door de toepasselijkheid van de ‘andere wettelijke rechten’ en – in strijd met de afspraken met de erflater – een vruchtgebruik moet dulden, dan kan hij zijn contractspartij – na het overlijden de erfgenamen – daarop aanspreken. Wellicht claimt hij schadevergoeding. Men zal bij het aangaan van overeenkomsten ter zake des doods met deze legitimaire claims rekening moeten houden, door bijvoorbeeld tegenprestaties daarop in te kleden. Dit is niet anders als wij onder het oude recht gewend waren ten aanzien van de goederenrechtelijke legitieme van de (klein)kinderen.

De verwijzing in art. 4:128 BW heeft mijns inziens dan ook, zoals al geconstateerd, tot gevolg dat ook voor de regeling van de ‘andere wettelijke rechten’ de betrokken goederen geacht worden te zijn gelegateerd.

Een gift terzake des doods, quasi-erfrecht, kan bijvoorbeeld vergeleken worden met een legaat tegen inbreng. In het geval van een legaat tegen inbreng kunnen de ‘andere wettelijke rechten’ uitgeoefend worden op de gelegateerde goederen en niet slechts op het ‘voordeel’.6 Waarom zou dat, gelet op de door art. 4:128 BW uitdrukkelijk opgerekte fictie van art. 4:126 BW, voor quasi-legaten anders zijn?

De tweede zinsnede van art. 4:128 BW, heeft tot gevolg dat ook voor quasi-legatarissen geldt dat de door hen verkregen goederen slechts voor bezwaring met vruchtgebruik in aanmerking komen, indien het vruchtgebruik van de overige goederen van de nalatenschap onvoldoende is ter voldoening aan de verzorgingsbehoefte van de langstlevende.

Perrick7 merkt in dit kader op dat de tweede zin van art. 4:30 lid 5 BW, welke zin handelt over de volgorde van belasting met vruchtgebruik indien een natuurlijke verbintenis speelt, door de redactie van art. 4:128 BW niet van overeenkomstige toepassing wordt verklaard. Hij gaat er van uit dat deze volzin wel van overeenkomstige toepassing is. Dit zou betekenen, zo schrijft hij, dat een fictief legaat voor zover dit te beschouwen is als voldoening aan een natuurlijke verbintenis van de erflater pas na andere makingen – en andere fictieve legaten – voor bezwaring met vruchtgebruik in aanmerking komt.

Ik kan mij hier in vinden, doch ‘het staat er niet’. Een uitdrukkelijke regeling als in art. 4:126 BW ontbreekt immers. Het zou goed zijn als de wetgever de gedachte van Perrick oppakt.

De bepaling dat gelegateerde goederen in het algemeen vóór quasi-gelegateerde goederen voor bezwaring met vruchtgebruik in aanmerking komen, wordt eveneens gemist. Een omissie die hersteld dient te worden in art. 4:128 BW op vergelijkbare wijze als geregeld is in art. 4:126 BW, ten aanzien van de inkortings- en verminderingsvolgorde. Ik verwijs naar par. 1.6.1 van dit hoofdstuk. Ik ga er van uit dat de erflater niet bij uiterste wilsbeschikking kan bepalen dat ‘quasi-gelegateerde’ goederen vóór gelegateerde goederen voor bezwaring in aanmerking komen. Dit zou te zeer in strijd zijn met het gegeven dat het quasi-legaat al rechtsverhoudingen tijdens leven inroept. Ik verwijs in dit kader eveneens naar par. 1.6.1 van dit hoofdstuk.

Een overnemingsbeding met betrekking tot de echtelijke woning werkend bij overlijden tegen vergoeding van de werkelijke waarde is geen quasi-legaat. De tegenprestatie is immers redelijk, in de zin van art. 4:126 BW. De echtelijke woning verdwijnt met dit quasi-erfrecht, niet zijnde een quasi-legaat, uit de nalatenschap. De langstlevende echtgenoot vist achter het net met art. 4:29 BW. Art. 4:128 BW biedt geen soelaas. Zou de echtelijke woning gelegateerd zijn tegen inbreng van de waarde, dan zou art. 4:29 lid 3 BW wel een voorziening geven. De contractuele variant ter zake des doods geeft de erflater meer ruimte, waarbij men dient te beseffen dat de overeenkomst eenzijdig te herroepen kan zijn, voor zover dit bedongen is. Dit soort onvolkomenheden vloeien voort uit het feit dat de ontwerper de regeling van de quasi-legaten, welke is een regeling van schuldeisersbescherming, hier en daar gezien heeft als ‘dé regeling van hét quasi-(contractuele) erfrecht’.

Het is niet voldoende een regeling die als doel heeft de uitholling van de ‘andere wettelijke rechten’ te voorkomen te koppelen aan art. 4:126 BW, omdat dan een groot deel van het quasi-erfrecht tussen wal en schip valt.