1.1.5 Jurisprudentie

Bijvoorbeeld in het Onwaardige-deelgenootarrest werd de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid toegepast.4 Een 38-jarige verpleger verzorgde een 72-jarige, beduidend rijkere weduwe. Na minder dan een jaar trouwden zij in gemeenschap van goederen, zonder dat veel anderen te laten weten. De verpleger had al jaren een relatie met een man en verbrak die niet. Vijf weken later overleed de vrouw. De verpleger werd veroordeeld voor de moord op haar. Volgens de wet had hij recht op zijn helft van de goederengemeenschap – maar rechtbank, hof en Hoge Raad wezen zijn vordering op (toen nog5) ongeschreven gronden af. Toewijzing was onaanvaardbaar naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid.

Aan een veearts was overtreding van de Veewet ten laste gelegd (‘opzettelijk vee in verdachte toestand brengen’), omdat hij gezonde koeien in contact had gebracht met zieke. De veearts achtte de besmetting van de koeien op dat moment uit veeartsenijkundig oogpunt nodig omdat dan de ziekte sneller en beter zou verlopen en de koeien minder besmettelijk zouden zijn dan als zij de ziekte later zouden krijgen (wat waarschijnlijk was). De Hoge Raad overwoog dat weliswaar de wet was overtreden, maar ‘dat niet kan worden aangenomen, dat [...] zou kunnen worden gestraft de veearts, die [...] handelt niet slechts volgens hetgeen naar eigen inzicht geoorloofd en wetenschappelijk aangewezen is, doch ook volgens in zijn wetenschap algemeen als juist erkende richtsnoeren, en die daarbij, ook alweer volgens algemeen erkend deskundig inzicht, door voorkoming van ernstig lijden, het heil van het in verdachte toestand gebracht vee bevordert; dat [...] niet [...] iemand, die een met straf bedreigde handeling verricht, in elk geval strafbaar is, wanneer niet de wet zelf met zoveel woorden een strafuitsluitingsgrond aanwijst; dat zich immers het geval kan voordoen, dat de wederrechtelijkheid in de delictsomschrijving zelf geen uitdrukking heeft gevonden en niettemin geen veroordeling zal kunnen volgen op grond dat de onrechtmatigheid van de gepleegde handeling in het gegeven geval blijkt te ontbreken en derhalve dan het betrokken wetsartikel op de letterlijk onder de delictsomschrijving vallende handeling niet van toepassing is; dat de strafwet zich wel in de delictsomschrijving van zodanige bewoordingen kan bedienen, dat voor dergelijke, buiten de tekst van de wet zelf liggende beschouwingen, geen ruimte wordt gelaten, doch zulks hier niet het geval is.’8

Een bestuursorgaan had de direct-belanghebbende niet geïnformeerd over het moment waarop diens uitkering zou eindigen.11 Daardoor maakte de belanghebbende pas aanspraak op het vervolg ervan toen de uitkering volgens de wet al was geëindigd. De Centrale Raad van Beroep achtte ‘bijzondere gevallen denkbaar waarin strikte toepassing van een dwingendrechtelijke bepaling in die mate in strijd komt met algemene rechtsbeginselen dat op deze grond toepassing daarvan geen rechtsplicht meer kan zijn’. De onderhavige zaak voldeed hieraan omdat het bestuursorgaan wist dat belanghebbende de juiste termijn niet kende, en die zijn gedrag nog had kunnen bijsturen als dat anders was geweest.

Twee personen waren medegerechtigd tot tien onroerende zaken die zij wilden verdelen.13 Zij gingen voor één dag een geregistreerd partnerschap aan, waarvan zij de gemeenschap uit alleen de tien zaken lieten bestaan. Toen zij een dag later het partnerschap beëindigden, bedeelden zij zes zaken aan de één, en vier aan de ander toe. Vanwege het partnerschap hoefden zij volgens de wet geen overdrachtsbelasting te betalen.14 De fiscus legde echter vanwege fraus legis alsnog naheffingsaanslagen op. De Hoge Raad liet deze in stand: verijdeling van de belasting was het enige motief voor het partnerschap. Doel en strekking van de wet verzetten zich daarom tegen toepassing van de belastingvrijstellingsbepaling. De wetgever was zich bij de invoering van het partnerschap weliswaar bewust van de mogelijkheid van misbruik van de vrijstellingsregeling, maar had hiervoor geen voorziening getroffen.15

Vergoeding werd gevraagd van een medicijn ter voorkoming van afstoting van een getransplanteerde nier.17 De zorgverzekeraar vergoedde dit volgens de toepasselijke regelgeving niet,18 terwijl appellante niet zonder kon en de kosten niet zelf kon opbrengen. Volgens de Centrale Raad van Beroep was uitgangspunt dat wetgeving moest worden toegepast, maar konden er ‘desalniettemin […] omstandigheden zijn waarin toepassing van dwingendrechtelijke wetsbepalingen in die mate in strijd komt met regels van ongeschreven recht, dat zij op grond daarvan geen rechtsplicht meer kan zijn’. Er was mogelijk van dergelijke omstandigheden sprake omdat er geen adequaat alternatief voor het medicijn was en het niet verstrekken ervan ernstige gevolgen kon hebben. Ook zou het medicijn in de toekomst mogelijk wel moeten worden vergoed, waardoor de uitzondering niet in strijd was met de bedoeling van de wetgever. De zorgverzekeraar had dit alles moeten betrekken bij zijn afweging of het medicijn zou worden vergoed, hoewel de regeling hiervoor geen ruimte bood. De Raad vernietigde diens besluit.19

Taakstraffen (zonder een onvoorwaardelijke gevangenisstraf) mogen volgens de wet niet meer worden opgelegd voor bepaalde ernstige strafbare feiten, en als een veroordeelde eerder al een taakstraf verrichtte. De wetgever maakte hierop geen uitzonderingen.20 Nu werd een verdachte veroordeeld voor medeplichtigheid aan een overval waarvoor volgens de wet geen taakstraf meer mogelijk was. De rechtbank legde die toch op: een gevangenisstraf vond zij ‘onaanvaardbaar’, want verdachte was jong, had een vaste baan, en een eigen woning. Wetstoepassing zou de in gang gezette positieve ontwikkeling doorbreken.21