2.1.1 Het nut van beeldspraak

In dit hoofdstuk staan de verschillende golven die men in de binnen- en de buitenlandse literatuur onderscheidt in het denken over de toegang tot het recht door de jaren heen centraal. Indien men die literatuur bestudeert, valt op dat de toegang verschillende betekenissen en verschijningsvormen heeft gekend. In zekere zin kan worden gesproken van elkaar opvolgende 'ontwikkelingsgolven' die het denken over de toegang tot het recht heeft 'doorstaan'. Er zijn ook andere benaderingen van deze problematiek, maar zij worden hier verder buiten beschouwing gelaten,1 omdat zij naar mijn mening zonder meer in de 'golfbeweging' zijn in te passen.

De tijdspanne waarin de verschillende golven zijn ontstaan, evenals de duur en zelfs de volgorde kan per land fluctueren, maar het totaalbeeld klopt wel, ook als we naar de Nederlandse situatie kijken. Wel is het zo dat sommige golfbewegingen Nederland later hebben 'aangedaan', zoals de belangstelling voor inzichten uit de organisatiewetenschappen in het civiele proces of de aandacht voor small claims procedures. De metafoor van de golfbeweging levert om meerdere redenen een nuttige beeldspraak op. Het brengt de nodige en logische ordening in het denken over het concept aan, zonder het denkproces kunstmatig gevangen te houden in strakke structuren. Voorts geeft de 'vloeiende' beweging aan dat de denklijnen in elkaar overgaan en dat de één voortkomt uit de andere, zodat ze niet los van elkaar kunnen worden gezien. Elke golf komt voor een deel voort uit het onvermogen van de vorige om het toegang tot het recht probleem op te lossen. Evenals oude golven ingehaald worden door nieuwe, maar niet verdwijnen en steeds terug blijven keren, worden klassieke inzichten over de toegang tot het recht ingehaald en vervangen door nieuwe. Maar ook zij blijven terugkomen en doorklinken in de huidige discussies, zij het vaak in een aangepaste vorm. Daarom kan het voorkomen dat bij het behandelen van een denkgolf die qua oorsprong verder terug in de tijd gepositioneerd wordt ook eigentijdse voorbeelden worden genoemd. Dat kan dus te maken hebben met het feit dat de desbetreffende denkgolf Nederland later heeft aangedaan of met het feit dat 'oudere' denkbeelden over de toegang tot het recht nog doorwerken in de huidige tijd.