1.1 Inleiding

Het internationale privaatrecht maakt onderscheid tussen het internationale bevoegdheidsrecht en het conflictenrecht. Dit onderscheid laat zien, dat het internationale privaatrecht oplossingen tracht te geven voor de 'strijd' die bestaat tussen gerechten (`conflits de juridictions') en rechtsstelsels (`conflits de lois'). Toegepast op een civiele procedure zal het internationaal privaatrecht eerst een oplossing moeten bieden voor de bevoegdheid van de aangezochte rechter1 en het toepasselijk recht, voordat over de zaak ten gronde een oordeel kan worden uitgesproken.

Forumkeuze behoort tot het internationale bevoegdheidsrecht, omdat partijen de internationale bevoegdheid van de rechter trachten te beïnvloeden door een keuze overeen te komen voor een gerecht of gerechten om over een (eventueel) geschil te oordelen. Dat geeft een extra dimensie aan het bevoegdheidsrecht. Die keuze zal immers meestal gevolgen hebben voor zowel het toe te passen internationaal privaatrecht als het door het internationale privaatrecht aangewezen materiële recht. De betrokkenen zullen zich daardoor meestal niet kunnen beperken tot bestudering van het internationaal bevoegdheidsrecht en de forumkeuze. Vooraf zullen partijen ook de inhoudelijke oplossingen voor een eventueel geschil onder de verschillende rechtsstelsels moeten vergelijken, met inbegrip van het internationale privaatrecht. Een voorbeeld uit de praktijk: een Belgische distributeur van een Nederlandse leverancier onderhandelt over een nieuwe distributieovereenkomst voor onbepaalde duur waarbij hij bepaalde producten zal afzetten in België. De distributeur wil een forumkeuze overeenkomen ten gunste van de Belgische Rechtbank van Koophandel van het arrondissement van zijn woonplaats. De Nederlandse leverancier heeft een voorkeur voor het gerecht van zijn woonplaats in Nederland. Partijen zijn het wel eens over een keuze voor Nederlands recht. Indien de leverancier de distributieovereenkomst zou opzeggen, zou de distributeur op grond van de door hem gewenste forumkeuze, zijn vordering bij de Belgische rechter aanhangig kunnen maken. Dat zal meestal ertoe leiden dat de distributeur een beroep kan doen op de Belgische Wet op de Alleenverkoopovereenkomst 1961, ondanks de keuze in de overeenkomst voor Nederlands recht. De Belgische gerechten beschouwen de beschermende bepalingen voor Belgische distributeurs in de Wet op de Alleenverkoopovereenkomst 1961 als voorrangsregels in de zin van art. 7 EVO.2 De Belgische Wet op de Alleenverkoopovereenkomst 1961 beschermt de Belgische distributeur in vergaande mate, zowel door een opzeggingstermijn als door een schadevergoeding bij beëindiging door de leverancier.3 Zonder forumkeuze dient hij vermoedelijk de Nederlandse leverancier voor de Nederlandse gerechten te dagvaarden. Het is minder waarschijnlijk dat de Nederlandse rechter de Belgische bepalingen die de distributeur beschermen als voorrangsregels zal beschouwen en zal toepassen ten gunste van de Belgische distributeur.4 De distributeur zal bij het aangaan van de overeenkomst derhalve moeten afwegen welke oplossing naar verwachting voor hem de meeste baat biedt: moet hij de forumkeuze aanvaarden of genoegen nemen met een overeenkomst met een forumkeuze voor de Nederlandse rechter?

Partij autonomie heeft in het internationale verbintenissenrecht in belangrijke mate gestalte gekregen door forum-5 en rechtskeuze. Forum- en rechtskeuze zijn evenknieën in het internationale bevoegdheidsrecht respectievelijk het conflictenrecht. Ten gevolge van het in belang toenemende beginsel van partijautonomie in het internationaal privaatrecht, zijn forum- en rechtskeuze steeds belangrijker geworden.6 Forumkeuze is allereerst geregeld door EG verordeningen en verdragenrecht. De belangrijkste, algemene bepalingen voor forumkeuze staan in de art. 23 en 24 EEX-Verordening (hierna ook: EEX-r').7 De tot inwerkingtreding van deze bepalingen belangrijke art. 17 en 18 EEG Executieverdrag (hierna ook: `EEX' )8 hebben aan belang ingeboet, omdat de art. 17 en 18 EEX in alle EG-lidstaten — aanvankelijk met uitzondering van Denemarken (art. 1 lid 3 EEX-V°) — zijn vervangen9 door de art. 23 en 24 EEX-V°.10 Voor Denemarken geldt een bijzondere situatie vanaf 1 juli 2007. Door de inwerkingtreding per 1 juli 2007 van een verdrag d.d. 19 oktober 2005 tussen de EG en Denemarken11 is Denemarken alsnog toegetreden tot de EEX-V°.12 Het EEX blijft in de relatie tot Denemarken van kracht voor rechtsvorderingen die tot en met 1 juli 2007 zijn ingesteld.

Art. 17 EEX bevat een regeling over uitdrukkelijke forumkeuze. Art. 18 EEX regelt stilzwijgende forumkeuze. Geïnspireerd door het EEX, en nagenoeg gelijkluidend, hebben de EG en EVA lidstaten op 16 september 1988 in Lugano, het Verdrag betreffende de rechterlijke bevoegdheid en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken ondertekend (hierna ook: 'E'VEX').13 In Duitsland wordt veelal gesproken over `Lugano aereinkommen' , in de Franstalige literatuur wordt meestal verwezen naar de 'Convent-ion de Lugano' en in de Engelstalige literatuur pleegt men te verwijzen naar de `Lugano Convent-ion'. Het EVEX zal naar verwachting worden herzien op basis van onderhandelingen tussen de EG en EVA lidstaten. Op politiek niveau is hierover overeenstemming bereikt.14 Aangezien het EEX en het EVEX nagenoeg identiek zijn, ook voor forumkeuze, noem ik in dit boek verder beide gezamenlijk het Verdrag15(in enkelvoud) indien ik naar beide verwijs.

Daarnaast zijn in bijzondere verdragen bepalingen over forumkeuze opgenomen, bijv. in art. 31 CMR Verdrag!' De meest recente ontwikkeling is de totstandkoming van het Haags Forumkeuzeverdrag op 30 juni 2005.16 De Haagse Conferentie heeft sinds 1994 gewerkt aan een Haags Bevoegdheids- en Executieverdrag.17 Dit verdrag bevindt zich nog in een ontwerp fase18 Vanaf oktober 2002 heeft de Haagse Conferentie vervolgens gewerkt aan een verdrag over exclusieve forumkeuze, nadat aanvankelijk naar een verdrag was gestreefd met een beperkt aantal gronden voor internationale bevoegdheid en erkenning van gerechtelijke uitspraken.19 De onderhandelingen hebben geleid tot een ontwerp Haags Forumkeuzeverdrag20 in maart 2004 met een ontwerp Rapport van Dogauchi en Hartley in december 2004.21 Het Haags Forum-keuzeverdrag is ondertekend op 30 juni 2005, maar nog niet in werking getreden.22

Ten slotte bevat het commune internationaal privaatrecht bepalingen over forumkeuze. Naast het Nederlandse commune internationaal privaatrecht, zal ik soms verwijzen naar het Belgische commune internationaal privaatrecht. Sinds 1 januari 2002 is forumkeuze naar Nederlands commuun internationaal privaatrecht geregeld in de art. 8 Rv (uitdrukkelijke forumkeuze) en 9 aanhef en sub a Rv (stilzwijgende forumkeuze). De meest recente ontwikkelingen in het commune internationaal privaatrecht hebben zich voorgedaan in België. Sinds 1995 hebben een aantal Belgische hoogleraren gezamenlijk gewerkt aan een IPR codificatie (van bevoegdheids- en conflictenrecht alsmede de regels over erkenning en tenuitvoerlegging).23 Deze IPR codificatie is op 16 juli 2004 aangenomen als wet en zal ik hierna ook aanduiden als: WIPR' .24 De WIPR is op 1 oktober 2004 inwerking getreden (art. 140 WIPR). De art. 6 en 7 WIPR regelen in Afdeling 4 over 'Rechterlijke bevoegdheid' de prorogatie respectievelijk derogatie van de Belgische rechtsmacht door forumkeuze.25