Procedure

Volgens lid 1 is een verzoek tot het doen treffen van voorlopige voorzieningen beperkt tot zaken van echtscheiding of scheiding van tafel en bed. De ontbinding van het huwelijk na scheiding van tafel en bed valt daarbuiten. Daarentegen kunnen bij de ontbinding van het geregistreerd partnerschap wel voorlopige voorzieningen worden gevraagd (art. 828). Hebben partijen alleen een affectieve relatie gehad, dan kan tijdens een aanhangig geding elk van partijen naar analogie van art. 223 de rechter verzoeken een voorlopige voorziening te treffen voor de duur van het geding. Zie bijvoorbeeld Rb. Den Haag 21 oktober 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:19232.

Ieder der echtgenoten kan bij verzoekschrift voorlopige voorzieningen vragen tot het moment waarop de desbetreffende voorziening ingevolge art. 826 haar kracht zou verliezen. Het is derhalve mogelijk voorlopige voorzieningen te verzoeken vóór, tijdens of ná de scheidingsprocedure (vgl. HR 9 september 1988, ECLI:NL:HR:1988:AC1019, NJ 1989/410, wanneer de te treffen voorziening betrekking heeft op de kinderen). Is de scheidingsprocedure nog niet aanhangig gemaakt, dan bepaalt lid 4 de termijn waarbinnen dat alsnog dient te gebeuren (zie aant. 5). Wat te doen als geen voorlopige voorzieningen zijn gevraagd, de scheidingsbeschikking inmiddels is ingeschreven in de registers van de burgerlijke stand, maar de alimentatieprocedure nog loopt? De wet voorziet buiten het kader van de scheidingsprocedure niet in de mogelijkheid tot het treffen van voorlopige voorzieningen in verzoekschriftprocedures. De Hoge Raad oordeelde weliswaar dat overeenkomstig hetgeen art. 223 bepaalt voor dagvaardingsprocedures ook in verzoekschriftprocedures kan (HR 5 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3533, NJ 2016/261), maar dat wat betreft de in art. 822 lid 1, aanhef en onder a-e, genoemde voorzieningen, geen plaats is voor overeenkomstige toepassing van art. 223 (HR 31 augustus 2018, ECLI:NL:HR:2018:1414, NJ 2018/411).

Het verzoek tot het treffen van voorlopige voorzieningen kan in principe worden gedaan bij echtscheidingsverzoek maar ook bij afzonderlijk verzoekschrift. Art. 3.2 Procesreglement scheiding kiest uitdrukkelijk voor laatstgenoemde variant. Op gezamenlijke indiening staat echter geen sanctie. Voor de verzending van het verzoekschrift en het eventuele verweerschrift aan de andere echtgenoot geeft de Zesde titel van het Derde boek geen bijzondere regels. Dientengevolge geldt de algemene regeling van de verzoekschriftprocedure (met name art. 271 e.v.).

Let op de termijn waarbinnen een verweerschrift wordt ingediend: art. 282 bepaalt dat dit kan tot de aanvang der behandeling of, indien de rechter dit toestaat, in de loop der behandeling. De andere echtgenoot kan op zijn beurt, in het verweerschrift, voorlopige voorzieningen vragen. Op grond van art. 282 lid 4 hoeft de rechter de oorspronkelijke verzoeker niet in de gelegenheid te stellen hier schriftelijk verweer tegen te voeren.

In deze procedure geldt het beginsel van de verplichte procesvertegenwoordiging: verzoekschrift en verweerschrift worden ingediend door een advocaat (zie art. 278 en art. 282). Niet-naleving van dit voorschrift door de rechtbank is een grond voor doorbreking van het in art. 824 lid 1 neergelegde appelverbod (Hof Amsterdam 31 juli 2008, ECLI:NL:GHAMS:2008:BJ2348).

Art. 3 jo. art. 1 Procesreglement scheiding bevatten nog enige praktische voorschriften (indiening in tweevoud, genummerde bijlagen met inhoudsopgave en toelichting die, zo nodig, vertaald zijn).

Art. 286 schrijft voor dat de rechter na afloop van de mondelinge behandeling de dag bepaalt waarop hij uitspraak zal doen en deze dag aan de verzoeker en de in de procedure verschenen belanghebbenden meedeelt.

Ingevolge art. 821 lid 3 beslist de rechter zo spoedig mogelijk. Volgens art. 10Procesreglement scheiding is de gebruikelijke termijn voor uitspraak twee weken na de datum waartegen behandeling is bepaald of — in het geval dat er geen behandeling is bepaald — twee weken na de datum waarop duidelijk wordt dat is afgezien van behandeling. Het gaat hier om maximumtermijnen die eventueel verlengd kunnen worden. Een verlenging van de uitspraaktermijn wordt vermeld in het elektronisch familiejournaal, met vermelding van een nieuwe uitspraakdatum (zie voor het elektronisch familiejournaal de Inleidende opmerkingen bij de Tweede Afdeling van de Zesde Titel van het Derde boek Rv, aant. 1). Op niet-naleving staat geen sanctie.

De beslissing op het verzoek tot het treffen van voorlopige voorzieningen wordt neergelegd in een beschikking, die moet voldoen aan de in art. 287 gestelde eisen. Weliswaar kan deze beschikking uitvoerbaar bij voorraad verklaard worden (art. 288), maar men bedenke dat door het bepaalde in art. 824 lid 1 geen hogere voorziening openstaat en dat ingevolge art. 822 de voorlopige voorzieningen aanvangen op de dag van de dagtekening van de beschikking of op het tijdstip dat de rechter heeft vastgesteld.

Op grond van het op 1 september 2017 ingevoerde (art. 30p thans vernummerd tot) art. 29a kan de rechter mondeling uitspraak doen op voorwaarde dat alle partijen op de mondelinge behandeling zijn verschenen. De uitspraak vindt plaats onmiddellijk na de mondelinge behandeling, maar nog wel ter zitting. In de praktijk zal dit na een korte schorsing kunnen gebeuren (Kamerstukken II 2014/15, 34059, 3, p. 76). De uitspraak hoeft alleen te bestaan uit de beslissing en de gronden, die de rechter in een proces-verbaal neerlegt dat binnen twee weken in afschrift aan partijen wordt gestuurd, zo nodig opgemaakt in executoriale vorm. Overschrijding van de tweewekentermijn leidt niet tot een nietige uitspraak (HR 21 februari 2020, ECLI:NL:HR:2020:320, NJ 2020/339). De regeling van art. 29a is echter niet exclusief. Hiermee is niet beoogd de voorheen bestaande praktijk van mondelinge uitspraken in bijvoorbeeld zaken met een spoedeisend belang of in verzoekprocedures op het gebied van het familie-en echtscheidingsrecht af te schaffen. De rechter kan dus zowel overeenkomstig de al bestaande praktijk als op de voet van art. 29a mondeling uitspraak doen, aldus HR 20 april 2018, ECLI:NL:HR:2018:650, NJ 2020/337.

Aangezien in scheidingszaken vaak (de belangen van) kinderen betrokken zijn, verklaart art. 821 lid 5 twee bepalingen uit de zesde titel van het derde boek van overeenkomstige toepassing op de voorlopige voorzieningenprocedure.

Art. 810 betreft het horen van de raad voor de kinderbescherming. In de regel zal bij de voorlopige voorzieningenzittingen altijd iemand van de raad aanwezig zijn voor zaken waarbij toevertrouwing of omgang (zie art. 822 lid 1 onderdeel c en d) punt van discussie is. Bij de op de voet van art. 823 verzochte ondertoezichtstelling is het horen van de raad verplicht.

Art. 812 geeft de ouder aan wie de minderjarige volgens de getroffen voorlopige voorziening is toevertrouwd, het recht de afgifte van deze minderjarige, desnoods met behulp van de sterke arm, af te dwingen. Art. 822 lid 1 onderdeel c bevatte oorspronkelijk zelf deze verwijzing naar art. 925 (oud), de voorganger van art. 812. Sinds de invoering van de wet van 7 juli 1994, Stb. 570 maakt deze verwijzing niet langer deel uit van art. 822, noch werd gekozen voor een verwijzing in art. 812 naar art. 822, maar prefereerde de wetgever een verwijzing in art. 821 naar art. 812, omdat de regeling van het scheidingsprocesrecht een afgerond geheel is (NvW, Kamerstukken II 1992/93, 22487, 7, p. 2-3). Vgl. Rb 's-Gravenhage 22 december 2025, ECLI:NL:RBDHA:2025:26908.

Op de voorlopige voorzieningenprocedure zijn niet van overeenkomstige toepassing verklaard art. 809 (horen van minderjarigen), art. 810a (deskundigenrapport) en art. 811 (recht op inzage en afschrift).