3.6 De relatie tussen de civiele procedure tot aansprakelijkheid en het tuchtrecht

Aan de aansprakelijkheidstelling van een accountant(sorganisatie) gaat vaak een tuchtzaak vooraf die tegen de accountant in persoon wordt ingesteld. De tuchtzaak wordt vaak als een ‘opstapje’ gezien naar de aansprakelijkheidstelling. Men veronderstelt dat men na gegrondverklaring van de klacht bij de civielrechtelijke procedure 1-0 voorstaat. Deze veronderstelling is echter niet geheel juist, zoals blijkt uit het hiernavolgende.

Tussen een tuchtzaak en een civielrechtelijke procedure jegens een accountant (sorganisatie) bestaan de volgende verschillen:

Volgens de Hoge Raad moet er een duidelijk onderscheid worden aangebracht tussen een tuchtzaak en een civielrechtelijke procedure.23 De Hoge Raad24 heeft dit in 1996 als volgt verwoord: ‘Vooropgesteld moet worden dat een ontkennend antwoord van de tuchtrechter op de vraag of overeenkomstig een voor het beroep geldende norm is gehandeld, de burgerlijke rechter niet dwingt tot het oordeel dat sprake is van wanprestatie of van een onrechtmatige daad’. Oftewel: bij beantwoording van de vraag of een accountant ter zake van de uitoefening van zijn taak aansprakelijk is, kan aan het oordeel van de tuchtrechter dat in strijd met de voor het desbetreffende beroep geldende normen en regels is gehandeld, ‘niet zonder meer de gevolgtrekking worden verbonden dat de betrokkene civielrechtelijk aansprakelijk is wegens schending van een zorgvuldigheidsnorm’.25 De civiele rechter kan wel betekenis toekennen aan het oordeel van de tuchtrechter over het gewraakte handelen, maar dient dit te beoordelen in het licht van de civielrechtelijke procedure.26 Hierbij speelt wel een rol dat hoe meer de tuchtrechtelijke norm overeenkomt met de civielrechtelijke norm, des te meer invloed het oordeel van de tuchtrechter zal hebben op dat van de civiele rechter.27

De tuchtrechtelijke norm voor de accountant betreft de vraag of de accountant heeft gehandeld conform de voor hem geldende normen en gedragsregels. Daarbij dient vooral gedacht te worden aan de NV COS en aan de vijf fundamentele beginselen van de VGBA, te weten: professionaliteit, integriteit, objectiviteit, vakbekwaamheid en zorgvuldigheid en vertrouwelijkheid. Het gaat bij de tuchtrechtelijke norm vooral om ‘persoonlijke laakbaarheid28’ van de accountant, het betreft aldus een ‘moreel waardeoordeel29’.

De civielrechtelijke norm in geval van aansprakelijkheid van de accountant betreft de vraag of de accountant heeft gehandeld zoals in vergelijkbare omstandigheden ‘van een redelijk bekwaam en redelijk handelend vakgenoot mag worden verwacht’.

Mijns inziens is er sprake van belangrijke overeenkomsten tussen deze twee normen en zal de invloed van een oordeel van de tuchtrechter in beginsel groot zijn bij een civielrechtelijke procedure. Dit is in lijn met de overweging van het hof in de Vie d’Or zaak ‘dat de volgens de tuchtrechter geschonden normen in hoge mate overeenstemmen met de zorgvuldigheidsnormen die de accountants in acht moesten nemen.30’ Hierbij moet wel de kanttekening worden geplaatst dat de Hoge Raad in cassatie heeft overwogen dat een veroordeling door de tuchtrechter niet zonder meer een schending oplevert van de civielrechtelijke zorgvuldigheidsnorm, omdat de tuchtrechter deels andere maatstaven aanlegt.31 Ik zal hier in het hiernavolgende onder ‘Invloed tuchtzaak op civielrechtelijke procedure’ bij stilstaan.

Ook al leidt een door een accountant verloren tuchtzaak niet per definitie tot een voor de klager succesvolle civielrechtelijke procedure, eiser zit, aldus Van Campen,34 doorgaans wel op voorhand in een riante positie ‘wanneer hij kan verwijzen naar een gegrond verklaarde klacht die ziet op hetzelfde feitencomplex als zijn schadevordering’.

Indien de tuchtrechter de door de beroepsbeoefenaar geleverde core-dienstverlening in volle omvang heeft getoetst, dient volgens Mooibroek35 het uitgangspunt te zijn dat de zorgvuldigheidsnorm waaraan de tuchtrechter heeft getoetst ‘niet in relevante mate afwijkt’ van de civielrechtelijke beroepsaansprakelijkheidsnorm.36 Er is alsdan sprake van ‘wezenlijk dezelfde norm’.37 Een dergelijke vereenzelviging van normen is niet onwenselijk gelet op de rechtszekerheid (heldere en logische uitleg van de inhoud van normen).38

De Hoge Raad heeft hieromtrent in het Vie d’Or arrest39 het volgende voorbehoud gemaakt: ‘Het tuchtrecht heeft in de eerste plaats tot doel, kort gezegd, in het algemeen belang een goede wijze van beroepsuitoefening te bevorderen. In een tuchtprocedure staat, aan de hand van andere maatstaven dan die worden gehanteerd bij de beoordeling van de civiele aansprakelijkheid en zonder de in een civiele procedure geldende bewijsregels, ter beoordeling of een beroepsbeoefenaar in overeenstemming heeft gehandeld met de voor de desbetreffende beroepsgroep geldende normen en gedragsregels. Deze kenmerken brengen mee dat aan het oordeel van de tuchtrechter dat in strijd is gehandeld met de voor het desbetreffende beroep geldende normen en regels, niet zonder meer de gevolgtrekking kan worden verbonden dat de betrokkene civielrechtelijk aansprakelijk is wegens schending van een zorgvuldigheidsnorm’.40 Hierbij speelt een rol dat de civiele rechter een motiveringsplicht heeft indien hij bij de beoordeling van het beroepsmatig handelen tot een oordeel komt dat afwijkt van het oordeel van de tuchtrechter met betrekking tot datzelfde handelen.41 De civiele rechter dient het oordeel alsdan zodanig te motiveren dat het oordeel van de civiele rechter ook in het licht van de beoordeling door de tuchtrechter voldoende begrijpelijk is.42 Een dergelijke motiveringsplicht komt de rechtseenheid en rechtszekerheid ten goede. Onder zodanige motivering wordt in beginsel verstaan: een verwijzing naar verklaringen van, zo nodig door de rechter te benoemen, deskundigen.43

Uhlenbroek en Mooibroek47 hebben aan de hand van jurisprudentieonderzoek geconstateerd dat ‘civiele rechters slechts incidenteel doorslaggevende betekenis toekennen aan een uitspraak van de tuchtrechter’. De uitspraak van de tuchtrechter is vaak slechts één van de aspecten die worden meegewogen. Deze bevindingen zien op een onderzoek naar advocaten, notarissen, accountants en medici. In slechts 10% van de onderzochte zaken van advocaten, notarissen, accountants en medici tezamen kreeg het oordeel van de tuchtrechter een zeer grote rol toegekend. Indien separaat wordt gekeken naar de accountantstuchtzaken lijkt vaker (in 19% van de zaken) doorslaggevende betekenis te worden toegekend aan een uitspraak van de tuchtechter. Uhlenbroek en Mooibroek komen in dit verband tot de volgende bevindingen met betrekking tot accountantstuchtzaken:

Mogelijk wordt bij de accountantsaansprakelijkheidsprocedures vaker doorslaggevende betekenis toegekend aan een uitspraak van de tuchtrechter omdat de civiele rechter de normoverschrijding van een accountant lastig(er) kan beoordelen. Voor het beoordelen van het afgeven van een controleverklaring door een accountant bijvoorbeeld leunt de civiele rechter wellicht sneller op financiële expertise van hetzij de tuchtrechter, hetzij deskundigen. Hierbij zal een rol spelen dat afwijken van een deskundige visie deugdelijk moet worden gemotiveerd, terwijl bij de civiele rechter zelf de deskundigheid ter zake de normoverschrijding van een accountant kan ontbreken.48 In dit verband valt op dat bij medici ook vaker (in 18% van de gevallen) doorslaggevende betekenis wordt toegekend aan een uitspraak van de tuchtrechter. Bij advocaten en notarissen is dit minder vaak (in 6% van de gevallen respectievelijk 0%).