13.1 Vruchtgebruik en stockdividenden/bonusaandelen

Vruchtgebruik op aandelen aan toonder wordt gevestigd dan wel overgedragen door levering van de aandeelbewijzen aan de vruchtgebruiker.1 Als de aandelen zijn ondergebracht in het effectengirosysteem kan de vestiging van het vruchtgebruik alleen geschieden door vestiging van het vruchtgebruik op een aandeel in het verzameldepot. Dit vindt plaats door overeenkomst tussen vruchtgebruiker en hoofdgerechtigde en bijschrijving ten name van de vruchtgebruiker in de administratie van de intermediair (23 Wge). Vestiging en levering van vruchtgebruik op aandelen op naam geschiedt op overeenkomstige wijze als levering van aandelen op naam.2 Daarvoor is voor de BV en de niet-beursgenoteerde NV een notariële akte vereist (2:86/197 BW). De bevoegdheid tot het vestigen van een recht van vruchtgebruik op aandelen kan bij de statuten niet worden beperkt of uitgesloten (2:88/197 BW). Reden hiervoor is dat de vestiging van vruchtgebruik veelal geschiedt ter uitvoering van een legaat ter voorziening in het onderhoud van de langstlevende echtgenoot. De wetgever heeft niet gewild dat deze mogelijkheid door statutaire bepalingen zou worden beperkt of onmogelijk gemaakt.3

Wat is de positie van beperkt gerechtigden op aandelen, zoals vruchtgebruikers en pandhouders, in het geval reserves worden omgezet in nieuw uit te geven aandelen? De reserves van de vennootschap zelf kunnen naar hun aard niet onderworpen zijn aan een beperkt recht. Zij maken onderdeel uit van het vermogen van de vennootschap en de vennootschap kan over die reserves als zodanig niet beschikken.4 Een rechtspersoon kan ten aanzien van haar activa beschikkingshandelingen verrichten, maar niet ten aanzien van haar passiva.

Bonusaandelen, dus aandelen die ten laste van een reserve van de vennootschap worden uitgegeven, zijn geen vruchten.5 Ook een claim6 is geen vrucht, aldus de Hoge Raad.7 Ook de uitkering verkregen bij gehele of gedeeltelijke terugbetaling op het aandeel is geen vrucht. De vruchtgebruiker van aandelen mag dus niet over bonusaandelen beschikken als zijnde vruchten voorvloeiende uit zijn vruchtgebruikrecht op de aandelen. Het bonusaandeel komt de aandeelhouder ten goede8 en het valt slechts onder het vruchtgebruik als dat daarop wordt gevestigd.9 Het is echter mogelijk dat bij de vestiging van het vruchtgebruik is bepaald dat ook bonusaandelen onder een vruchtgebruik vallen (3:216 BW).10 Dit is niet ongebruikelijk bij testamentair vruchtgebruik. Als bij de vestiging van het vruchtgebruik een ‘interingsbevoegdheid’ aan de vruchtgebruiker is toegekend in de zin van artikel 3:212 lid 2 BW kan de vruchtgebruiker beschikken over de aandelen waarop het vruchtgebruik rust. Overigens kan de kantonrechter de vruchtgebruiker machtigen tot vervreemding of bezwaring wanneer het belang van de vruchtgebruiker daardoor wordt gediend en het belang van de ander11 daardoor niet wordt geschaad, aldus artikel 3:212 lid 3 BW.

Dividend dient wel als vrucht te worden gezien. Zowel dividend in contanten als stockdividend komt de vruchtgebruiker toe.12 Andere uitkeringen en toegekende voordelen behoren toe aan het aan de hoofdgerechtigde (de ‘bloot eigenaar’) toekomende kapitaalrecht van het aandeel. Deze voordelen zijn naar ik meen in het algemeen aan te merken als ‘voordelen die een goed tijdens het vruchtgebruik oplevert en die geen vruchten zijn’ (3:213 lid 2 BW) en komen daarmee toe aan de aandeelhouder, maar vallen onder het vruchtgebruik. De scheidslijn tussen vrucht en uitkering ten laste van het kapitaalrecht is niet altijd helder. Het criterium of iets als een vrucht kan worden gezien, is de vraag of een onttrekking een gedeeltelijke realisering van het vermogen inhoudt.13 Is dat het geval, dan is er geen sprake van een vrucht. Zo maakt het dus uit of een aandeel ten laste van de reserve niet verdeelde winsten wordt uitgegeven, in welk geval het een vrucht is, of ten laste van de reserve gereserveerde winst, in welk geval het geen vrucht zou zijn.