HR, 28-05-2019, nr. 17/06043

4. Namens de benadeelde partij [benadeelde 5] heeft mr. E. Huls, advocaat te Amsterdam, vier middelen van cassatie voorgesteld. De raadslieden van de verdachte hebben een verweerschrift ingediend.

5. Het eerste middel klaagt dat de afwijzing door het hof van het verzoek [betrokkene 1] als getuige te horen ontoereikend is gemotiveerd en/of onbegrijpelijk is.

6. De tijdig ingediende appelschriftuur houdt, voor zover hier van belang, het volgende in:

“De verdediging wenst als getuigen te horen:

a) [betrokkene 1] ;

De verdediging wenst [betrokkene 1] te bevragen over de door hem gehouden duikacties, de locaties daarvan, de aangetroffen goederen en de registraties van die duikacties.”

7. Op de regiezitting van 14 april 2017 heeft de raadsman het verzoek nader toegelicht. Het proces-verbaal van die zitting houdt, voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende in:

“De raadsman van verdachte voert het woord, zakelijk weergegeven:

(…) Anders dan de advocaat-generaal vind ik het van belang dat niet alleen [betrokkene 1] wordt gehoord, maar ook de overige getuigen. Ik heb dat nogmaals toegelicht in mijn brief van 10 april jl. Uit een aantal video’s op YouTube blijkt dat er een duik heeft plaatsgevonden op 26 september 2014 waarbij de lamp zou zijn gevonden. Uit een andere video blijkt echter dat de lamp al eerder was gevonden. Het is onduidelijk waarom het zo werd gebracht en waarom [betrokkene 1] er zo op gebrand is dat de boot goed was verlicht. Er moet duidelijkheid komen over wanneer en waar de lamp is gevonden en in welke toestand. Dit is ook van belang voor de eventueel door het hof te benoemen deskundige. Op het moment dat de lamp werd gevonden lag deze al nagenoeg twee maanden in het water. Ik handhaaf dus mijn verzoek om alle duikers te horen. Ik wil graag horen wie van de heren de lamp heeft gevonden, op welke dag en tijdens welke duik. Het Algemeen Dagblad zei voor de camera triomfantelijk: we hebben de lamp gevonden. Dit is vervolgens niet op de video getoond en dat is vreemd. (…)

(…) De lamp die gevonden is, is nagenoeg intact behalve een knik. (…) Technisch gezien wijst het erop dat de lamp er mogelijk niet in heeft gezeten. De vraag is dus of de lamp er wel of niet in heeft gezeten en of cliënt de sloep wel of niet heeft kunnen zien. De verdediging probeert erachter te komen van wie de sloep is. We hebben sterk het gevoel dat de boot van [betrokkene 1] zelf is en dat de boot is mee verhuurd met het lampje en gebruikt werd door de gasten. [betrokkene 1] heeft er dan direct belang bij om te verklaren dat de boot een lamp had die functioneerde. We weten inmiddels dat de boot in Friesland is gemaakt en verhuurd is geweest en dat deze is verkocht. We hebben stickerafdrukken gevonden. We hebben de werf gevonden maar nog niet benaderd. [betrokkene 1] kan er wellicht antwoord op geven. Je kunt niet in een boot varen zonder te weten van wie die is. Als we weten wie de eigenaar is kan die misschien iets zinnigs zeggen over het al dan niet aanwezig zijn van de lamp. [betrokkene 1] zegt dat de lamp goed functioneerde en dat het een standaardlamp was. Uit de verklaring van de medeopvarenden kunnen we concluderen dat de lamp die aan boord aanwezig was, naar alle waarschijnlijkheid een zelfgemaakte lamp was. [betrokkene 1] kan op al die vragen antwoord geven.”

8. In zijn tussenarrest van 26 april 2017 heeft het hof het verzoek afgewezen en daartoe het volgende overwogen:

“Bij appelschriftuur van 25 april 2016 heeft mr. B. Th. Nooitgedagt verzocht om de volgende getuigen te horen:

1. [betrokkene 1]

(…).

De huidige raadsman van verdachte, mr. W.H. Boomstra, heeft bij brief van 25 augustus 2016 het verzoek om bovengenoemde getuigen te horen gehandhaafd en nader toegelicht. Daarnaast heeft de raadsman bij brief van 10 april 2017 verzocht om onderzoek te doen naar breukwijze van de mast.

(…)

Oordeel hof

1. Onderzoek mastvoet

Het hof begrijpt dat het verzoek is gedaan in verband met het kunnen beantwoorden van de op zich relevante vraag of de sloep op het moment van of vlak voor het ongeval verlicht was. Het hof ziet echter niet dat het gevraagde onderzoek een bijdrage kan leveren aan het beantwoorden van die vraag. Indien namelijk uit de onderzoeksresultaten volgt dat de lamp die bij de zoekactie is aangetroffen, de lamp is van de sloep, zal daarmee nog niet bekend zijn - gelet op het voorwerp en de aard van het onderzoek - of de lamp ten tijde van het ongeval wel of niet brandde. Ook indien uit de onderzoeksresultaten zou blijken dat de lamp niet van de sloep afkomstig is, zijn die onderzoeksresultaten niet van belang. Uit het feit dat de gevonden lamp niet van de sloep afkomstig is, kan namelijk niet worden afgeleid dat op de sloep geen lamp aanwezig was. Het zou immers kunnen dat er wel een lamp op de sloep was, maar deze niet is gevonden. Naar het oordeel van het hof is de noodzaak van nader onderzoek niet gebleken. Het verzoek wordt daarom afgewezen.

2. Verzoek horen getuigen.

Om diezelfde redenen wijst het hof het verzoek om getuigen te horen af. De getuigen kunnen volgens de motivering van de verzoeken verklaren of er een lamp is gevonden, en zo ja waar en wanneer, maar niet (direct of indirect) over de vraag of de sloep wel of niet verlicht was. De punten waarover de getuigen kunnen verklaren, zijn dus niet van belang voor enige door het hof in deze strafzaak te nemen beslissing. Het verzoek wordt daarom afgewezen. Naar het oordeel van het hof wordt verdachte daardoor redelijkerwijs niet in zijn verdediging geschaad.”

9. Op de terechtzitting in hoger beroep van 27 november 2017 heeft de raadsman van de verdachte het woord gevoerd overeenkomstig de aan het proces-verbaal gehechte pleitnotities. Deze pleitnotities houden, voor zover hiervan belang, het volgende in:

“Mocht uw hof tot een bewezenverklaring komen dat doet de verdediging het voorwaardelijk verzoek om de getuigen te horen, als verzocht, te weten [betrokkene 1] , de duikers en de [beroep getuige] , allen vermeld bij appélschriftuur.”

10. Het hof heeft in het bestreden arrest het verzoek afgewezen en daartoe het volgende overwogen:

“Door de verdediging is verzocht om, indien het hof niet tot vrijspraak komt, alsnog de verzoeken toe te wijzen gedaan bij appelschriftuur, namelijk horen van de getuigen [betrokkene 1] , [betrokkene 2] , [betrokkene 3] , [betrokkene 4] en [betrokkene 5] ,

Het hof overweegt ten aanzien van het verzoek als volgt. Bij tussenarrest van 26 april 2017 heeft het hof de verzoeken van de verdediging afgewezen en overwogen:

‘De getuigen kunnen volgens de motivering van de verzoeken verklaren of er een lamp is gevonden, en zo ja waar en wanneer, maar niet (direct of indirect) over de vraag of de sloep wel of niet verlicht was. De punten waarover de getuigen kunnen verklaren, zijn dus niet van belang voor enige door het hof in deze strafzaak te nemen beslissing. Het verzoek wordt daarom afgewezen. Naar het oordeel van het hof wordt verdachte daardoor redelijkerwijs niet in zijn verdediging geschaad.’

De verzoeken zijn thans herhaald. Nu de verdediging niets nieuws naar voren heeft gebracht wat tot een ander oordeel zou moeten leiden, wijst het hof de verzoeken af op dezelfde gronden als genoemd in het tussenarrest van 26 april 2017.”

11. Aan het middel, dat zich blijkens de toelichting richt tegen de beslissing van het hof van 26 april 2017, is ten grondslag gelegd dat de beslissing van het hof onbegrijpelijk is, omdat het oordeel van het hof dat [betrokkene 1] niet kan verklaren over de vraag of de sloep wel of niet verlicht was onjuist en onbegrijpelijk is. Volgens de stellers van het middel heeft de verdediging uitdrukkelijk aangegeven dat [betrokkene 1] ook ondervraagd zou worden naar de vraag wie de eigenaar is van de sloep en (ik citeer de toelichting op het middel) “derhalve naar de vraag of deze een lamp heeft gemonteerd en zo ja: wat voor soort lamp“.

12. Bij de beoordeling van het middel moet het volgende worden vooropgesteld. Uit het overzichtsarrest van de Hoge Raad van 1 juli 2014 (ECLI:NL:HR:2014:1496, NJ 2014/441) volgt dat de maatstaf van het verdedigingsbelang de rechter ertoe noopt een verzoek tot oproeping van getuigen te beoordelen vanuit de gezichtshoek van de verdediging en met het oog op het belang van de verdediging bij de inwilliging van het verzoek. Dit brengt mee dat alleen dan kan worden gezegd dat de verdachte door afwijzing van het verzoek redelijkerwijs niet in zijn verdediging wordt geschaad, indien de punten waarover de getuige kan verklaren, in redelijkheid niet van belang kunnen zijn voor enige in zijn strafzaak te nemen beslissing dan wel redelijkerwijze moet worden uitgesloten dat die getuige iets over bedoelde punten zou kunnen verklaren. Enerzijds impliceert deze regeling een terughoudend gebruik door de rechter van zijn bevoegdheid tot afwijzing van het verzoek, doch anderzijds veronderstelt zij dat het verzoek door de verdediging naar behoren wordt gemotiveerd. Van de verdediging mag worden verlangd dat zij ten aanzien van ieder van de opgegeven getuigen motiveert waarom het horen van deze getuige van belang is voor enige in de strafzaak uit hoofde van de art. 348 en 350 Sv te nemen beslissing.2.Ingeval het verzoek tot het horen een persoon betreft die in het vooronderzoek nog geen verklaring heeft afgelegd, dienen in het bijzonder de redenen te worden opgegeven waarom de verklaring kan strekken tot staving van de betwisting van het tenlastegelegde dan wel ter onderbouwing van een verweer of standpunt dat betrekking heeft op een van de andere door de rechter uit hoofde van de art. 348 en 350 Sv te nemen beslissingen.3.

13. In de onderhavige zaak heeft de verdediging ter onderbouwing van het verzoek [betrokkene 1] als getuige te horen aangevoerd dat hem vragen zouden moeten worden gesteld over de door hem gehouden duikacties alsmede dat hem zou moeten worden gevraagd wie de eigenaar was van de sloep. Dat de verdediging zou hebben aangegeven dat [betrokkene 1] ook zou moeten worden gevraagd of de eigenaar van de sloep een lamp heeft gemonteerd en, zo ja, wat voor soort lamp blijkt niet uit de appelschriftuur noch uit de toelichting van het verzoek ter terechtzitting in hoger beroep van 14 april 2017.

14. Het hof heeft aan de afwijzing van het verzoek ten grondslag gelegd dat [betrokkene 1] direct noch indirect kan verklaren over de vraag of de sloep ten tijde van het ongeval verlicht was en dat de punten waarover hij kan verklaren niet van belang zijn voor enige door het hof in deze strafzaak te nemen beslissing. Dat oordeel acht ik, mede in aanmerking genomen hetgeen de verdediging aan het verzoek ten grondslag heeft gelegd, niet onbegrijpelijk en toereikend gemotiveerd.

15. Het middel faalt.

16. Het tweede middel richt zich tegen de afwijzing door het hof van het verzoek om [betrokkene 6] als getuige te horen.

17. Het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 27 november 2017 houdt, voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende in:

“De verdachte en de raadsman voeren het woord tot verdediging, waarbij de raadsman het woord voert overeenkomstig zijn pleitnota, welke aan het hof is overgelegd en als bijlage VI aan dit proces-verbaal is gehecht. In aanvulling op zijn pleitnota voert de raadsman aan, zakelijk weergegeven:

(…) [betrokkene 6] stelt dat het om kwart voor 11 ’s avonds nog heel druk was op het water. Om kwart voor 11 ’s avonds zijn de Vinkeveense Plassen echter nagenoeg leeg. De eilanden zijn vol, maar de plas is nagenoeg leeg. (…) In aanvulling op mijn pleitnota verzoek ik om [betrokkene 6] te horen.”

18. De aanvulling op het arrest als bedoeld in art. 365a, tweede lid, Sv houdt met betrekking tot dit verzoek het volgende in:

“De raadsman heeft ter terechtzitting van 27 november 2017 in aanvulling op zijn pleitnota verzocht om [betrokkene 6] als getuige te horen. In het arrest d.d. 11 december 2017 is abusievelijk verzuimd om op te nemen de afwijzende beslissing van het hof op het verzoek van de raadsman. Het hof wijst het verzoek af nu hiervan niet de noodzaak is gebleken.”

19. Het middel valt uiteen in drie klachten. Allereerst klaagt het dat in het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 27 november 2017 noch in het bestreden arrest een beslissing is gegeven op het verzoek van de raadsman om [betrokkene 6] als getuige te horen, zodat het onderzoek in hoger beroep en het daarop gebaseerde arrest nietig zijn. Daaraan doet volgens de stellers van het middel niet af dat het hof de afwijzende beslissing als een nadere overweging heeft opgenomen in de aanvulling bewijsmiddelen.

20. In dat kader moet worden voorop gesteld dat in het verkorte arrest de beslissingen moeten zijn opgenomen ten aanzien van op de terechtzitting door of namens de verdachte gedane verzoeken waarop de rechter op straffe van nietigheid gehouden is bepaaldelijk een beslissing te geven, voor zover daarop niet reeds ter terechtzitting is beslist.4.De voorgeschreven nietigheid is door de Hoge Raad echter in zoverre gerelativeerd dat de enkele omstandigheid dat de beslissing ten onrechte niet in het verkorte arrest maar in de aanvulling is opgenomen, hoewel op zichzelf gegrond, niet tot vernietiging van het bestreden arrest noopt. Bij vernietiging op deze enkele grond heeft de verdachte onvoldoende in rechte te respecteren belang. Hij kan immers de juistheid en begrijpelijkheid van de beslissing in volle omvang aan de Hoge Raad voorleggen. Laat hij na inhoudelijke klachten te formuleren tegen deze beslissing, dan zal in voorkomende gevallen de klacht met art. 81, eerste lid, RO of art. 80a RO worden afgedaan, aldus de Hoge Raad.5.

21. Het middel klaagt aldus op zich terecht dat het hof zijn beslissing op het verzoek om de getuige [betrokkene 6] te horen ten onrechte niet heeft opgenomen in het bestreden arrest. Nu het hof zijn beslissing echter heeft opgenomen in de aanvulling en de verdachte de juistheid en begrijpelijkheid van de beslissing in volle omvang aan de Hoge Raad kan voorleggen, van welke gelegenheid blijkens de tweede en de derde klacht ook daadwerkelijk gebruik is gemaakt, heeft de verdachte onvoldoende in rechte te respecteren belang bij vernietiging van het bestreden arrest op deze enkele grond. De eerste klacht is tevergeefs voorgesteld.

22. Verder klaagt het middel dat het hof bij de beoordeling van het verzoek ten onrechte toepassing heeft gegeven aan het noodzakelijkheidscriterium, aangezien gelet op het zeer late stadium waarin de brief van [betrokkene 6] , die dateert van 15 november 2017, aan het dossier is toegevoegd aanleiding bestond om in plaats van het noodzakelijkheidcriterium het criterium van het verdedigingsbelang toe te passen, althans heeft het hof ten onrechte niet doen blijken deze omstandigheid bij de beoordeling te hebben betrokken.

23. Het bij pleidooi gedane verzoek om [betrokkene 6] als getuige te horen, is een verzoek als bedoeld in art. 328 Sv, in verbinding met art. 331, eerste lid, Sv en art. 415, eerste lid, Sv, om gebruik te maken van een in art. 315 Sv omschreven bevoegdheid. Maatstaf voor de beoordeling van een dergelijk verzoek is het noodzakelijkheidscriterium.

24. Onder omstandigheden kan de eis van een eerlijke procesvoering echter meebrengen dat de concrete toepassing van het noodzakelijkheidscriterium niet wezenlijk verschilt van wat met de toepassing van het verdedigingsbelang zou worden bereikt. Het overzichtsarrest van de Hoge Raad van 1 juli 2014 inzake het oproepen en horen van getuigen houdt daarover het volgende in:

“2.59. Wat betreft de beoordeling van verzoeken van de verdediging tot het oproepen van getuigen maakt de wet een strikt onderscheid naar gelang het verzoek wel of niet bij appelschriftuur is gedaan en is het noodzakelijkheidscriterium toepasselijk indien het verzoek niet bij appelschriftuur is gedaan. In HR 19 juni 2007, ECLI:NL:HR:2007:AZ1702, NJ 2007/626 is geoordeeld dat naar de bewoordingen van de wettelijke maatstaven en volgens de invulling die daaraan in de jurisprudentie is gegeven, het noodzakelijkheidscriterium de rechter, in ieder geval in abstracto, een ruimere marge biedt om een verzoek niet te honoreren dan het criterium van het verdedigingsbelang. In dat arrest is dit onderscheid echter gerelativeerd in die zin dat ingeval de verdediging niet tijdig kon beschikken over de voor het opstellen van de appelschriftuur relevante processtukken, zoals de aanvulling op het verkorte vonnis, de eis van een eerlijke procesvoering – tegen de achtergrond van hetgeen met het oog op een behoorlijke verdediging is vereist – meebrengt dat het openbaar ministerie onderscheidenlijk de rechter die omstandigheid in hun afweging dienen te betrekken bij gebruikmaking van de wettelijk voorgeschreven toepassing van het noodzakelijkheidscriterium. Dat kan betekenen dat de concrete toepassing van het noodzakelijkheidscriterium niet wezenlijk verschilt van wat met de toepassing van het criterium van het verdedigingsbelang zou worden bereikt.

62. De vier middelen richten zich tegen de beslissingen van het hof op de vorderingen van de benadeelde partijen ten aanzien van de post gederfd levensonderhoud.

63. Blijkens de zich bij de stukken van het geding bevindende vorderingen van de benadeelde partijen [benadeelde 1] , [benadeelde 2] en [benadeelde 3] omvatten deze vorderingen onder meer de post gederfd levensonderhoud, te weten respectievelijk € 137.008,06, € 32.826,56 en € 23.430,16. De rechtbank heeft de vorderingen van de benadeelde partijen op dit punt integraal toegewezen.

64. In hoger beroep heeft voorafgaand aan de inhoudelijke behandeling een schriftelijke conclusiewisseling plaatsgevonden. Namens de benadeelde partijen heeft mr. Korver de vorderingen nader schriftelijk toegelicht, waarbij hij heeft verzocht de beslissingen van de rechtbank ten aanzien van het gederfd levensonderhoud in stand te laten.25.De schriftelijke conclusie van de raadsman van de verdachte houdt, voor zover hier van belang, het volgende in:

“De vordering van [benadeelde 1] (de echtgenote van slachtoffer [slachtoffer 2] )

30. Wat betreft het door [benadeelde 1] gevorderde levensonderhoud (ad 2: € 137.008,06) heeft de Rechtbank naar haar eerdere overwegingen ten aanzien van [slachtoffer 1] verwezen en de vordering toegewezen. Ook cliënt verwijst hier naar wat hij op dit punt reeds stelde ten aanzien van de vordering tot gederfd levensonderhoud van [slachtoffer 1] en het feit dat met dit deel van de vordering het strafproces in onwenselijke mate wordt belast (zie punt 24 van deze conclusie). De vordering van [benadeelde 1] is nog omvangrijker (alleen het verslag van [B] beslaat - inclusief bijna dertig bijlagen - al honderden pagina’s), uiterst complex en bovendien multi-interpretabel. Het vraagt om de nodige expertise om deze vordering tot in detail te toetsen en daarvoor is in onderhavig proces geen plaats. De vordering kan ook niet worden toegewezen zonder deze punctuele toets – op die manier is niet uitgesloten dat de verdachte, in dit geval cliënt, onevenredig wordt belast en [benadeelde 1] bovenmatig wordt bevoordeeld. Indien Uw Hof concrete complexiteiten en vragen aangedragen wenst te zien teneinde [benadeelde 1] in dit deel van haar vordering niet-ontvankelijk te kunnen verklaren dan wel dit deel van de vordering af te wijzen, behoudt cliënt zich het recht voor dat alsnog te doen.

(…)

De vordering van [benadeelde 3] (de zoon van slachtoffer [slachtoffer 2] )

(…)

37. (…) Ten aanzien van het materiële deel zijnde gederfd levensonderhoud meent cliënt dat dit onterecht is toegewezen. Cliënt meent dat met dit deel van de vordering vanwege zijn complexe aard het strafproces onevenredig wordt belast. Indien Uw Hof concrete complexiteiten en vragen aangedragen wenst te zien teneinde [benadeelde 3] in dit deel van zijn vordering niet-ontvankelijk te kunnen verklaren dan wel dit deel van de vordering af te wijzen, behoudt cliënt zich het recht voor dat alsnog te doen.

De vordering van [benadeelde 2] (de dochter van slachtoffer [slachtoffer 2] )

(…)

40. (…) Ten aanzien van het materiële deel zijnde gederfd levensonderhoud meent cliënt dat dit onterecht is toegewezen. Cliënt meent dat met dit deel van de vordering vanwege zijn complexe aard het strafproces onevenredig wordt belast. Indien Uw Hof concrete complexiteiten en vragen aangedragen wenst te zien teneinde [benadeelde 2] in dit deel van haar vordering niet-ontvankelijk te kunnen verklaren dan wel dit deel van de vordering af te wijzen, behoudt cliënt zich het recht voor dat alsnog te doen.”

65. Op de terechtzitting in hoger beroep van 27 november 2017 heeft de advocaat van de benadeelde partijen het woord gevoerd overeenkomstig de aan het proces-verbaal gehechte pleitaantekeningen ten aanzien van de vorderingen benadeelde partij. Deze pleitaantekeningen, houden voor zover voor de beoordeling van de middelen van belang, het volgende in:

“Gederfd levensonderhoud

Minderjarigen [benadeelde 3] en [benadeelde 2] en [benadeelde 1]

23. Cliënten hebben een uitgebreide onderbouwing gegeven van kosten voor gederfd levensonderhoud. Zij hebben daartoe een gespecialiseerd bureau ingeschakeld (rekenkundigbureau [C] , en niet [B] zoals de verdediging stelt). Die onderbouwing is uitgebreid, doch dat is volgens cliënten juist geen reden om de vordering niet ontvankelijk te verklaren.

24. Er is een deugdelijke uitleg gegeven waarom is gekomen tot het bedrag dat is gevorderd. Reeds bij de Rechtbank is aan de verdediging gelegenheid gegeven om op voorhand vragen te stellen over eventuele onduidelijkheden. Die vragen zijn niet gesteld en de vordering is niet betwist.

25. Nu voert de verdediging plotseling aan dat die vordering uiterst complex zou zijn en bovendien multi-interpretabel. Cliënten betwisten dit en de verdediging maakt dit bovendien ook niet concreet.

26. Daarnaast stelt de verdediging dat er vele vragen zouden zijn over die vorderingen en dat beantwoording daarvan specifieke kennis vraagt. Juist die specifieke kennis is ingeschakeld door het rekenkundig bureau en juist aan die specialisten hadden vragen, ook door de verdediging, kunnen worden gesteld. Bovendien zijn stukken in geding gebracht die relevant zijn voor de beoordeling van het gederfd levensonderhoud.

27. De verdediging is al geruime tijd bekend met deze stukken doch heeft nagelaten een andere rapportage in geding te brengen. Ook wordt niet concreet gesteld welke zaken vragen oproepen en welke punten worden betwist. Cliënten menen dat er dan ook geen sprake is van een concrete betwisting en stellen dat dit verweer verworpen dient te worden.

28. Het aanbod van de verdediging om, voor zover uw Hof dat zou wensen, nog concrete complexiteiten en vragen aan te dragen, dient volgens cliënten te worden afgewezen. Dit zou dan ter zitting voor eerst in hoger beroep worden aangedragen. Dit terwijl bij de Rechtbank de deskundige op zitting aanwezig is geweest om vragen te beantwoorden en juist in hoger beroep een schriftelijke ronde is gehouden teneinde aan partijen gelegenheid te bieden om concrete, gemotiveerde, verweren aan te voeren.

29. Cliënten stellen dat, nu de verdediging van die gelegenheid in de schriftelijke toelichting geen gebruik heeft gemaakt, het in strijd met de beginselen van een goede procesorde is, indien thans alsnog ter zitting dergelijke punten kunnen worden aangedragen. Immers, op voorhand hadden nog vragen aan de deskundige kunnen worden gesteld en beantwoord. Cliënten stellen dan ook dat de vordering onvoldoende gemotiveerd is betwist.

30. Voorts stellen cliënten dat de vordering voor gederfd levensonderhoud voldoende duidelijk is en deugdelijk onderbouwd is en zij verzoeken uw Hof eerbiedig die gevorderde schade toe te wijzen.”

66. Op de terechtzitting in hoger beroep van 27 november 2017 heeft de raadsman van de verdachte het woord gevoerd overeenkomstig zijn aan het proces-verbaal gehechte pleitaantekeningen. Deze pleitaantekeningen houden, voor zover hier van belang, het volgende in:

“165. Wat betreft de vordering benadeelde partij wordt verwezen naar

hetgeen door de verdediging in haar conclusie van 16 november 2017 is gesteld.

166. In het bijzonder ten aanzien van de vorderingen die zien op gederfd levensonderhoud of inkomstenderving, is het civiele recht duidelijk – wie moet stellen, moet bewijzen (artikel 149 Rv) en de 'eigen schuld' kan pas worden vastgesteld na een grondig onderzoek (artikel 6:101 BW). Dit valt simpelweg buiten het bestek van deze strafzaak. Ook Uw Hof kan niet het risico lopen dat er voor een onterecht hoog bedrag schade wordt toegewezen en het enkele feit dat er schade in het strafproces kan worden gevorderd, wil niet zeggen dat deze schade hoe dan ook moet worden toegewezen.”

67. Het bestreden arrest houdt met betrekking tot de vorderingen van de benadeelde partijen, voor zover voor de beoordeling van de middelen van belang, het volgende in:

“Het hof maakt eerst enkele opmerkingen over een aantal schadeposten waarvan vergoeding door diverse benadeelde partijen wordt gevorderd, over ‘eigen schuld’, over wettelijke rente, over proceskosten en over de oplegging van de schadevergoedingsmaatregel. Daarna zullen de vorderingen per benadeelde partij worden besproken.

(…)

Derving levensonderhoud

De benadeelde partijen [benadeelde 1] , [benadeelde 2] , [benadeelde 3] en de dochter van slachtoffer [slachtoffer 1] hebben vergoeding gevorderd van gederfd levensonderhoud zoals bedoeld in art. 6:108 eerste lid van het Burgerlijk Wetboek. De rechtbank heeft de vorderingen op dit punt toegewezen.

De advocaat-generaal heeft zich op dit punt gerefereerd aan het oordeel van het hof. De raadsman van verdachte heeft de vordering op dit punt betwist, omdat dit deel van de vordering in het bijzonder allerlei vragen oproept en de beantwoording daarvan specifieke kennis vereist. Het vraagt om de nodige expertise om deze vordering tot in detail te toetsen en daarvoor is in het onderhavig proces geen plaats.

Mede in het licht van deze betwisting door de verdediging constateert het hof enerzijds, dat de vele uitgangspunten voor de berekeningen in de door de benadeelde partijen ingebrachte rekenkundige rapportages eenzijdig door of namens hen zijn vastgesteld, terwijl daarover in de rechtspraktijk normaliter hetzij onderling overeenstemming pleegt te worden bereikt door de partijen hetzij door de rechter vaststellingen worden gedaan na een gedegen partijdebat. Hetzelfde geldt voor de keuze van de geraadpleegde rekenkundige. Ondanks de schriftelijke ronde die met betrekking tot de vorderingen van de benadeelde partijen is gehouden, acht het hof met betrekking tot deze omvangrijke schadeposten in dit geval niet verzekerd dat de verdachte enkel daardoor in voldoende mate in de gelegenheid is geweest om naar voren te brengen hetgeen hij tot verweer tegen deze onderdelen van de vorderingen zou kunnen aanvoeren. In zoverre zou. het hof dan ook verplicht zijn, gelet op het bepaalde in art. 6 lid 1 EVRM, de benadeelde partijen in dit deel van hun vorderingen niet-ontvankelijk te verklaren en te bepalen dat zij deze slechts bij de burgerlijke rechter kunnen aanbrengen (vgl. ECLI:NL:HR:2006:AV2654).

Anderzijds is wat het hof betreft op zichzelf voldoende aannemelijk dat bij de desbetreffende benadeelde partijen in ieder geval in enige mate sprake is van gederfd levensonderhoud.

Op grond van het bovenstaande zal het hof met gebruikmaking van de hem toekomende schattingsbevoegdheid uit art. 6:97 van het Burgerlijk Wetboek per benadeelde partij vaststellen voor welk bedrag deze in elk geval schade heeft geleden wegens gederfd levensonderhoud en de benadeelde partijen in de desbetreffende vorderingen voor het overige niet-ontvankelijk verklaren.

(…)

(…)

Uit het onderzoek ter terechtzitting is het hof voldoende gebleken dat de benadeelde partij als gevolg van het onder 1 subsidiair bewezenverklaarde handelen van verdachte rechtstreeks schade heeft geleden tot een bedrag van € 45.499,52 ter zake van materiële schade. Verdachte is tot vergoeding van die schade gehouden zodat de vordering tot dat bedrag zal worden toegewezen.

Met betrekking tot de opbouw van voornoemd bedrag overweegt het hof het volgende.

Materiële schade

(…)

Zoals hiervoor, onder het algemene kopje ‘gederfd levensonderhoud’ is overwogen, gaat het hof er wel vanuit dat er in dit opzicht enige schade zoals genoemd in art. 6:108 eerste lid van het Burgerlijk Wetboek is geleden. Dit oordeel is gebaseerd op de berekening van deze schade die door de benadeelde partij in het geding is gebracht. Onder meer gelet op de inkomens uit arbeid van haar overleden echtgenoot [slachtoffer 2] en de benadeelde partij, de verhouding daartussen en de leeftijd van beiden ten tijde van het bewezenverklaarde, acht het hof het, schattenderwijs, aannemelijk dat de benadeelde partij in elk geval voor een bedrag van € 30.000,- aan schade wegens gederfd levensonderhoud lijdt. Voor het overige is, zoals eerder al is overwogen, het hof van oordeel dat behandeling van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. In zoverre kan de benadeelde partij daarom thans in dit deel van haar vordering niet worden ontvangen en kan zij deze in zoverre slechts bij de burgerlijke rechter aanbrengen.

(…)

(…)

Uit het onderzoek ter terechtzitting is het hof voldoende gebleken dat de benadeelde partij als gevolg van het onder 1 subsidiair bewezenverklaarde handelen van verdachte rechtstreeks schade heeft geleden tot een bedrag van € 10.000,- ter zake van materiële schade. Verdachte is tot vergoeding van die schade gehouden zodat de vordering tot dat bedrag zal worden toegewezen.

Met betrekking tot de opbouw van voornoemd bedrag overweegt het hof het volgende.

Materiële schade

Zoals hiervoor, onder het algemene kopje ‘gederfd levensonderhoud’ is overwogen, gaat het hof er wel vanuit dat er in dit opzicht enige schade zoals genoemd in art. 6:108 eerste lid van het Burgerlijk Wetboek is geleden. Dit oordeel is gebaseerd op de berekening van deze schade die door de benadeelde partij [benadeelde 1] in het geding is gebracht en waaruit de schade van de benadeelde partij is afgeleid. Onder meer gelet op de inkomens uit arbeid van zijn overleden vader [slachtoffer 2] en zijn moeder [benadeelde 1] , de verhouding daartussen en de leeftijd van de benadeelde partij en zijn ouders ten tijde van het bewezenverklaarde, acht het hof het, schattenderwijs, aannemelijk dat de benadeelde partij in elk geval voor een bedrag van € 10.000,- aan schade wegens gederfd levensonderhoud lijdt. Voor het overige is, zoals eerder al is overwogen, het hof van oordeel dat behandeling van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. In zoverre kan de benadeelde partij daarom thans in dit deel van haar vordering niet worden ontvangen en kan zij deze in zoverre slechts bij de burgerlijke rechter aanbrengen.

(…)

(…)

Uit het onderzoek ter terechtzitting is het hof voldoende gebleken dat de benadeelde partij als gevolg van het onder 1 subsidiair bewezenverklaarde handelen van verdachte rechtstreeks schade heeft geleden tot een bedrag van € 10.000,- ter zake van materiële schade. Verdachte is tot vergoeding van die schade gehouden zodat de vordering tot dat bedrag zal worden toegewezen.

Met betrekking tot de opbouw van voornoemd bedrag overweegt het hof het volgende.

Materiële schade

Zoals hiervoor, onder het algemene kopje ‘gederfd levensonderhoud’ is overwogen, gaat het hof er wel vanuit dat er in dit opzicht enige schade zoals genoemd in art. 6:108 eerste lid van het Burgerlijk Wetboek is geleden. Dit oordeel is gebaseerd op de berekening van deze schade die door de benadeelde partij [benadeelde 1] in het geding is gebracht en waaruit de schade van de benadeelde partij is afgeleid. Onder meer gelet op de inkomens uit arbeid van zijn overleden vader [slachtoffer 2] en zijn moeder [benadeelde 1] , de verhouding daartussen en de leeftijd van de benadeelde partij en zijn ouders ten tijde van het bewezenverklaarde, acht het hof het, schattenderwijs, aannemelijk dat de benadeelde partij in elk geval voor een bedrag van € 10.000,- aan schade wegens gederfd levensonderhoud lijdt. Voor het overige is, zoals eerder al is overwogen, het hof van oordeel dat behandeling van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. In zoverre kan de benadeelde partij daarom thans in dit deel van haar vordering niet worden ontvangen en kan zij deze in zoverre slechts bij de burgerlijke rechter aanbrengen.”

68. Het eerste middel klaagt dat het oordeel van het hof dat de benadeelde partijen gedeeltelijk niet-ontvankelijk dienen te worden verklaard in hun vorderingen wat betreft de post gederfd levensonderhoud en de benadeelde partijen hun vorderingen in zoverre slechts bij de burgerlijke rechter kunnen aanbrengen onbegrijpelijk is, althans onvoldoende is gemotiveerd, aangezien het hof daarbij ten onrechte heeft gewezen op het arrest van de Hoge Raad van 15 september 2006, ECLI:NL:HR:2006:AV2654, NJ 2007/484.

69. Dat arrest van de civiele kamer van de Hoge Raad houdt, voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende in:

“Het Wetboek van Strafvordering geeft aan degene die rechtstreeks schade heeft geleden door een strafbaar feit en, indien deze is overleden, de in art. 51a lid 2 Sv. genoemde personen ter zake van de daar genoemde schade als gevolg van het strafbare feit, het recht om zich als benadeelde partij te voegen in het strafproces, teneinde de verdachte te doen veroordelen tot vergoeding van deze schade.

De wet heeft deze procedure tussen de benadeelde partij en de verdachte geregeld als een eenvoudige procedure, die in het kader van het strafproces plaatsvindt en waarin ingevolge art. 334 Sv. slechts in beperkte mate plaats is voor bewijslevering. Indien de vordering van de benadeelde partij naar het oordeel van de rechtbank niet van zo eenvoudige aard is dat zij zich leent voor behandeling in het strafgeding, kan de rechtbank op verzoek van de verdachte of op vordering van de officier van justitie dan wel ambtshalve bepalen dat zij in het geheel of ten dele niet-ontvankelijk is en dat de benadeelde partij haar vordering, of het deel van de vordering dat niet ontvankelijk is, slechts bij de burgerlijke rechter kan aanbrengen (art. 361 lid 3 Sv.).

(…)

Het is juist dat de aldus voorziene procedure aan de benadeelde partij en de verdachte niet dezelfde processuele waarborgen biedt als een gewone civielrechtelijke procedure. Hierin wordt echter in afdoende mate voorzien door art. 361 lid 3 Sv., welke bepaling in het licht van art. 6 lid 1 EVRM aldus moet worden uitgelegd dat zij de strafrechter tot niet-ontvankelijkverklaring verplicht indien hij niet verzekerd acht dat beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest om naar voren te brengen hetgeen zij ter staving van de vordering, onderscheidenlijk tot verweer tegen de vordering kunnen aanvoeren en, voorzover nodig en mogelijk, daarvan bewijs te leveren.”

70. Ten tijde van het wijzen van dit arrest luidde art. 361, derde lid, Sv als volgt:

“Indien de vordering van de benadeelde partij naar het oordeel van de rechtbank niet van zo eenvoudige aard is dat zij zich leent voor behandeling in het strafgeding, kan de rechtbank op verzoek van de verdachte of op vordering van de officier van justitie dan wel ambtshalve, bepalen dat zij in het geheel of ten dele niet ontvankelijk is en dat de benadeelde partij haar vordering, of het deel van de vordering dat niet ontvankelijk is, slechts bij de burgerlijke rechter kan aanbrengen.”

71. Sinds 1 januari 2011 luidt art. 361, derde lid, Sv echter als volgt:

“Indien behandeling van de vordering van de benadeelde partij naar het oordeel van de rechtbank een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert, kan de rechtbank op verzoek van de verdachte of op vordering van de officier van justitie dan wel ambtshalve, bepalen dat de vordering in het geheel of ten dele niet ontvankelijk is en dat de benadeelde partij haar vordering, of het deel van de vordering dat niet ontvankelijk is, slechts bij de burgerlijke rechter kan aanbrengen.”

72. Deze wijziging van art. 361, derde lid, Sv komt voort uit een tijdens de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel tot wijziging van het Wetboek van Strafvordering ter versterking van de positie van het slachtoffer in het strafproces aangenomen amendement. Het amendement bevat de volgende toelichting:

“Dit amendement beoogt te bewerkstelligen dat de strafrechter zoveel als mogelijk – en vaker dan nu het geval is – inhoudelijk over de vordering van de benadeelde partij beslist. Het enkele feit dat een vordering wordt betwist, niet onmiddellijk met voldoende bewijsmiddelen wordt onderbouwd of dat er bijvoorbeeld een enkele getuige of deskundige moet worden gehoord of het gevorderde bedrag hoger is dan gemiddeld, mag geen reden (meer) zijn de vordering om die reden niet-ontvankelijk te verklaren. Daartoe wordt voorgesteld het criterium «eenvoudig van aard» te vervangen door het strengere criterium «onevenredige belasting». Dat de omvang van de schade – ook immateriële – wellicht vaker dan nu het geval is zal worden bepaald door schatting, acht de indiener geen groot bezwaar. De voordelen voor het slachtoffer zijn immers groot. Het voorgestelde criterium is ontleend aan het onderzoeksproject Strafvordering 2001.”26.

73. Het eerste interimrapport onderzoeksproject Strafvordering 2001 houdt in dat kader het volgende in:

“Voor wat betreft de ondergeschiktheid is in art. 361 lid 3 Sv als criterium opgenomen dat alleen vorderingen van eenvoudige aard in het strafgeding kunnen worden afgedaan (het zogenaamde ‘clear case-criterium’). In de praktijk leidt dit er toe dat reeds bij geringe (civielrechtelijke) complicaties of dubia de vordering naar de burgerlijke rechter wordt verwezen. Gelet op de doelstellingen van het strafgeding - waarvan schadeherstel een integraal bestanddeel vormt - is deze praktijk disfunctioneel en maatschappelijk niet optimaal verantwoord. De standaardcomplicaties die inherent zijn aan de afwikkeling van veel voorkomende criminaliteit behoren immers hanteerbaar te zijn in een strafrechtelijk systeem dat de pretentie wil waarmaken dat schadeherstel een van haar doelstellingen is. Het is daarom aan te bevelen dat binnen het bestaande criterium van art. 361 lid 3 Sv in de toekomst minder snel gebruik wordt gemaakt van de rechterlijke bevoegdheid om de vordering naar de burgerlijke kamer te verwijzen. Zou deze aanbeveling onvoldoende effect sorteren, dan kan het na verloop van tijd noodzakelijk blijken om andere oplossingen te onderzoeken. Enerzijds kan daarbij worden gedacht aan het formuleren van een scherper criterium bij het beoordelen van de toelaatbaarheid van een vordering tot schadevergoeding in het publiekrechtelijke verband van het strafgeding. Denkbaar is bijvoorbeeld een maatstaf die inhoudt dat vorderingen uitsluitend dan kunnen worden geëcarteerd wanneer de beoordeling daarvan 'een onevenredig zware belasting voor het strafgeding vormt'. Teneinde overmatig gebruik van deze ontsnappingsclausule te ontmoedigen zou daaraan een strafprocesrechtelijke voorziening kunnen worden toegevoegd, die voorschrijft dat te ingewikkelde vorderingen tot schadevergoeding moeten worden aangehouden tot een nadere strafzitting. Op dit moment bestaat evenwel onvoldoende duidelijkheid over deze materie om nu al een definitief voorstel tot wetswijziging te formuleren.”27.

74. Het middel berust op de opvatting dat het hof niet kon en mocht verwijzen naar het genoemde arrest van 15 september 2006, aangezien die uitspraak is gebaseerd op een rechtsregel die inmiddels is komen te vervallen. Daarmee stelt het middel de vraag aan de orde of de wijziging van het criterium van art. 361, derde lid, Sv tot gevolg heeft dat het arrest van 15 september 2006 thans zonder betekenis is.

75. In dat kader stel ik vast dat de tekst van art. 361, derde lid, Sv niet dwingt tot het oordeel dat het arrest van de civiele kamer als gevolg van de wetswijziging geen betekenis meer heeft. Deze bepaling biedt de strafrechter immers ook thans nog ruimte om te bepalen dat de vordering van de benadeelde partij niet-ontvankelijk is en dat de benadeelde partij haar vordering slechts bij de burgerlijke rechter kan aanbrengen.

76. De strekking van de wetswijziging, dat de strafrechter zoveel als mogelijk inhoudelijk over de vordering van de benadeelde partij beslist en minder snel gebruik maakt van zijn bevoegdheid om de vordering naar de burgerlijke rechter te verwijzen, rechtvaardigt mijns inziens evenmin de conclusie dat het arrest niet langer betekenis zou hebben. Het enkele feit dat de strafrechter zoveel als mogelijk inhoudelijk over de vordering van de benadeelde partij beslist, staat immers geenszins in de weg aan een verplichting voor de strafrechter om de vordering niet-ontvankelijk te verklaren indien hij niet verzekerd acht dat beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest om naar voren te brengen hetgeen zij ter staving van de vordering respectievelijk tot verweer tegen de vordering kunnen aanvoeren en, voor zover nodig en mogelijk, daarvan bewijs te leveren.

77. Verder is ook in de literatuur het standpunt ingenomen dat het arrest, hoewel gewezen onder het eenvoud-criterium, eveneens van betekenis is voor het huidige criterium.28.

78. Gelet op het voorgaande meen ik dat de wijziging van art. 361, derde lid, Sv niet betekent dat het hof niet meer kon verwijzen naar het arrest van de civiele kamer van de Hoge Raad van 15 september 2006. De aan het middel ten grondslag liggende opvatting vindt aldus geen steun in het recht.

79. Het middel faalt.

80. Het tweede middel klaagt dat het hof de schatting van de door de benadeelde partijen [benadeelde 1] , [benadeelde 2] en [benadeelde 3] geleden schade wegens gederfd levensonderhoud onvoldoende heeft gemotiveerd. Aan het middel is ten grondslag gelegd dat op geen enkele wijze inzichtelijk is gemaakt hoe de door het hof geschatte bedragen tot stand zijn gekomen. Het hof had moeten motiveren hoe het precies tot deze schatting is gekomen, aldus de steller van het middel.

81. Vooropgesteld moet worden dat de beslissing op de vordering van de benadeelde partij op grond van art. 361, vierde lid, Sv met redenen omkleed dient te zijn. Daarbij merk ik op dat de aard van de in art. 6:97 BW aan de rechter gegeven bevoegdheid om de omvang van de schade te schatten indien zij niet nauwkeurig kan worden vastgesteld met zich brengt dat de motivering van de omvang van het geschatte bedrag niet aan hoge eisen behoeft te voldoen.29.Wel geldt voor een dergelijke schatting het grondbeginsel van een behoorlijke rechtspleging dat elke rechterlijke beslissing ten minste zodanig moet worden gemotiveerd dat zij voldoende inzicht geeft in de aan haar ten grondslag liggende gedachtegang om de beslissing zowel voor partijen als voor derden — in geval van openstaan van hogere voorzieningen: de hogere rechter daaronder begrepen — controleerbaar en aanvaardbaar te maken.30.

82. Het hof heeft overwogen dat het bij de schatting van de door benadeelde partij [benadeelde 1] geleden schade wegens gederfd levensonderhoud op € 30.000,- heeft gelet op onder meer de inkomens uit arbeid van haar overleden echtgenoot [slachtoffer 2] en de benadeelde partij, de verhouding daartussen en de leeftijd van beiden ten tijde van het bewezenverklaarde. Ten aanzien van de benadeelde partijen [benadeelde 3] en [benadeelde 2] heeft het hof overwogen dat het bij de schatting van de schade wegens gederfd levensonderhoud op € 10.000 heeft gelet op onder meer de inkomens uit arbeid van hun overleden vader [slachtoffer 2] en hun moeder [benadeelde 1] , de verhouding daartussen en de leeftijd van de benadeelde partijen en hun ouders ten tijde van het bewezenverklaarde.

83. Hiermee heeft het hof naar mijn mening voldoende inzicht gegeven in de aan de schatting van de schade wegens gederfd levensonderhoud ten grondslag liggende gedachtegang. Tot een nadere motivering was het hof mijns inziens niet gehouden. Daarbij neem ik mede in aanmerking dat het hof de vorderingen ter zake van gederfd levensonderhoud voor het overige niet heeft afgewezen, maar de benadeelde partijen niet-ontvankelijk heeft verklaard in dat gedeelte van hun vorderingen. De benadeelde partijen kunnen hun vorderingen daarom in zoverre bij de burgerlijke rechter aanhangig maken. De beslissingen op de vorderingen van de benadeelde partijen zijn voldoende met redenen omkleed.

84. Het middel faalt.

85. Het derde middel klaagt dat het oordeel van het hof dat de uitgangspunten voor de berekeningen in de door de benadeelde partijen ingebrachte rekenkundige rapportages alsmede de keuze van de geraadpleegde rekenkundige eenzijdig zijn vastgesteld en dat het niet verzekerd acht dat de verdachte enkel door de schriftelijke ronde in voldoende mate in de gelegenheid is geweest om naar voren te brengen hetgeen hij tot verweer tegen deze onderdelen van de vorderingen zou kunnen aanvoeren, onbegrijpelijk is althans ontoereikend is gemotiveerd.Het vierde middel klaagt dat het hof zich bij zijn oordeel dat de uitgangspunten voor de berekeningen in de door de benadeelde partijen ingebrachte rekenkundige rapportages alsmede de keuze van de geraadpleegde rekenkundige eenzijdig zijn vastgesteld ten onrechte niet lijdelijk heeft opgesteld en buiten de door partijen getrokken grenzen van de rechtsstrijd is getreden.

Deze middelen lenen zich voor een gezamenlijke bespreking.

86. Aan het derde middel is allereerst ten grondslag gelegd dat het oordeel van het hof wat betreft de vaststelling van de uitgangspunten voor de berekeningen in de door de benadeelde partijen ingebrachte rekenkundige rapportages en de keuze van de deskundige onbegrijpelijk is dan wel onvoldoende is gemotiveerd, aangezien de verdediging ruimschoots de tijd heeft gehad om daar verweer op te voeren of daar anderszins naar te handelen, maar dat niet heeft gedaan. Daarnaast miskent het hof met zijn oordeel dat het niet verzekerd acht dat de verdachte enkel door de schriftelijke ronde in voldoende mate in de gelegenheid is geweest om naar voren te brengen hetgeen hij tot verweer tegen deze onderdelen van de vorderingen zou kunnen aanvoeren volgens de steller van het middel dat de verdediging voldoende ruimte en gelegenheid heeft gehad om de vragen die er zouden zijn en waarvan de beantwoording volgens de verdediging specifieke kennis vergt voort te leggen aan een specialist, de verdediging in eerste aanleg geen gebruik heeft gemaakt van de mogelijkheid om de vragen voor te leggen aan de ter terechtzitting aanwezige deskundige en de verdediging niet heeft geconcretiseerd welke vragen de vorderingen oproepen alsmede welke punten worden betwist, waardoor geen sprake is van een (voldoende) concrete betwisting.Aan het vierde middel is ten grondslag gelegd dat het hof heeft gehandeld in strijd met de civiele regels van stelplicht en bewijslastverdeling en meer in het bijzonder art. 24 Rv, aangezien door de verdediging niet het verweer is gevoerd dat de vele uitgangspunten voor de berekeningen in de door de benadeelde partijen ingebrachte rekenkundige rapportages eenzijdig door of namens hen zijn vastgesteld of dat de geraadpleegde deskundige niet de juiste deskundige zou zijn.

87. Vooropgesteld moet worden gesteld dat ten aanzien van de toewijsbaarheid van de vordering van de benadeelde partij de regels van stelplicht en bewijslastverdeling in civiele zaken van toepassing zijn.31.Tot deze regels behoren onder meer art. 24 Rv, dat inhoudt dat de rechter onderzoekt en beslist de zaak op de grondslag van hetgeen partijen aan hun vordering, verzoek of verweer ten gronde hebben gelegd.

88. Er kunnen zich echter situaties voordoen waar een verdachte zich niet ten volle kan verweren tegen de vordering van de benadeelde partij. Onverkorte toepassing van de civiele regels van stelplicht en bewijslastverdeling, waaronder art. 24 Rv, kan er dan toe leiden dat het recht van de verdachte op een eerlijk proces in de zin van art. 6 EVRM in het gedrang komt.32.Daarom verplicht art. 361, derde lid, Sv de strafrechter tot niet-ontvankelijkverklaring indien hij niet verzekerd acht dat beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest om naar voren te brengen hetgeen zij ter staving van de vordering, onderscheidenlijk tot verweer tegen de vordering kunnen aanvoeren en, voor zover nodig en mogelijk, daarvan bewijs te leveren.33.Het gaat hier in de woorden van Vellinga om “een ambtshalve verantwoordelijkheid van de strafrechter voor een geding dat (ook) voor wat betreft de beoordeling van de vordering van de benadeelde partij moet voldoen aan de eis van een eerlijk proces in de zin van art. 6 lid 1 EVRM”.34.Waar de behandeling van de vordering van de benadeelde partij in strijd komt met het recht op een eerlijk proces in de zin van art. 6, eerste lid, EVRM moeten de civiele regels van stelplicht en bewijslastverdeling derhalve wijken.35.

89. Het oordeel van het hof dat de uitgangspunten voor de berekeningen van de schade in de door de benadeelde partijen ingebrachte rekenkundige rapportages en de keuze van de geraadpleegde rekenkundige eenzijdig zijn vastgesteld alsmede dat het niet verzekerd acht dat de verdachte enkel door de schriftelijke ronde in hoger beroep in voldoende mate in de gelegenheid is geweest om naar voren te brengen hetgeen hij tot verweer tegen deze onderdelen van de vorderingen zou kunnen aanvoeren, moet mijns inziens worden bezien in het licht van de hiervoor genoemde ambtshalve verantwoordelijkheid van de strafrechter. Aan dit oordeel verbindt het hof vervolgens immers de consequentie dat het gelet op art. 6, eerste lid, EVRM verplicht zou zijn de benadeelde partijen in dit deel van hun vorderingen niet-ontvankelijk te verklaren en te bepalen dat zij deze slechts bij de burgerlijke rechter kunnen aanbrengen. Aldus beschouwd heeft het hof niet gehandeld in strijd met de civiele regels van stelplicht en bewijslastverdeling, waaronder art. 24 Rv, aangezien deze in dit geval moeten wijken voor het recht van de verdachte op een eerlijk proces in de zin van art. 6, eerste lid, EVRM.

90. Voor het overige kan het oordeel van het hof dat de uitgangspunten voor de berekeningen van de schade in de door de benadeelde partijen ingebrachte rekenkundige rapportages en de keuze van de geraadpleegde rekenkundige eenzijdig zijn vastgesteld en dat het niet verzekerd acht dat de verdachte enkel door de schriftelijke ronde in hoger beroep in voldoende mate in de gelegenheid is geweest om naar voren te brengen hetgeen hij tot verweer tegen deze onderdelen van de vorderingen zou kunnen aanvoeren, verweven als het is met waarderingen van feitelijke aard, in cassatie slechts op zijn begrijpelijkheid worden getoetst. Gelet op de inhoud van de ingediende vorderingen van de benadeelde partijen [benadeelde 1] , [benadeelde 2] en [benadeelde 3] , hetgeen namens de benadeelde partijen ter onderbouwing van die vorderingen naar voren is gebracht en hetgeen namens de verdachte tegen die vorderingen ten verweer is aangevoerd, acht ik dat oordeel niet onbegrijpelijk. Het is voorts toereikend gemotiveerd.

91. Het derde en het vierde middel falen.

92. Het middel klaagt dat het oordeel van het hof dat [benadeelde 4] niet-ontvankelijk dient te worden verklaard in zijn vordering wegens verlies van verdienvermogen omdat de behandeling van dit deel van zijn vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert onbegrijpelijk is, althans onvoldoende is gemotiveerd.

93. Blijkens de zich bij de stukken van het geding bevindende vordering van de benadeelde partij [benadeelde 4] omvat deze vordering onder meer gederfde winst, te weten een bedrag van € 24.058,00 aan gederfde winst over het derde en vierde kwartaal in 2014 en een bedrag van € 32.183,00 aan gederfde winst over het jaar 2015. De rechtbank heeft de benadeelde partij in dit gedeelte van de vordering niet-ontvankelijk verklaard en bepaald dat dit gedeelte kan worden aangebracht bij de burgerlijke rechter. Daartoe heeft de rechtbank het volgende overwogen:

“Wat betreft de gederfde winst stelt de rechtbank aan de hand van de onderbouwing vast dat reeds vanaf 2011 een dalende lijn in de omzet is te zien. Voorts is ook al in het eerste kwartaal van 2014, derhalve vóórdat de aanvaring plaatsvond, sprake van een substantiële omzetdaling. De documenten ter onderbouwing van de omzetdaling zijn voorts niet duidelijk te verenigen met de daarachter gevoegde jaarstukken, waarbij een veel omvangrijkere omzet is verantwoord. Aan de hand van de voorhanden zijnde onderbouwing en de toelichting ter zitting is al met al niet vast te stellen of en in hoeverre omzet- en winstderving in directe relatie staan tot het bewezenverklaarde. Het gedeelte van de vordering dat ziet op gederfde winst wordt daarom niet-ontvankelijk verklaard.”

94. In hoger beroep heeft voorafgaand aan de inhoudelijke behandeling een schriftelijke conclusiewisseling plaatsgevonden. Namens de benadeelde partij heeft mr. Korver de vordering nader schriftelijk toegelicht.36.De schriftelijke conclusie van de raadsman van de verdachte houdt, voor zover hier van belang, het volgende in:

“ [benadeelde 4] is door de Rechtbank niet-ontvankelijk verklaard in zijn vordering voor zover deze ziet op gederfde winst over de jaren 2014 en 2015 (ad 3:€ 56.241,-). Cliënt sluit voor dat deel aan bij het oordeel van de Rechtbank en verwijst daarvoor naar haar overweging. Kort gezegd ontkent cliënt dat de winstderving het gevolg is van hetgeen hem tenlastegelegd is, en dit causaal verband is ook onvoldoende aannemelijk gemaakt. (…) Overigens, als zelfs een dergelijk uitgebreide berekening het vereiste inzicht niet geeft, en alsnog tegenstrijdigheden bestaan met andere bescheiden, dan kan het niet anders dan dat het nog uitgebreider onderzoek en nadere expertise vereist om daadwerkelijk de oorsprong van de gederfde winst vast te stellen. Daartoe leent het strafproces zich niet en de verdere behandeling van dit deel van de door [benadeelde 4] ingediende vordering zou dan ook een onevenredige belasting van het strafgeding opleveren. Derhalve dient het oordeel van de Rechtbank op dit punt gehandhaafd te worden. ”

95. Uit het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 27 november 2017 blijkt dat de advocaat van de benadeelde partij [benadeelde 4] het woord heeft gevoerd overeenkomstig de ter terechtzitting in hoger beroep overgelegde en in het procesdossier gevoegde pleitnota. Deze pleitnota houdt, voor zover voor de bespreking van het middel van belang, het volgende in:

“Gederfde inkomsten/gederfde winst

[benadeelde 4] , [benadeelde 6]

13. Volgens de verdediging is deze kostenpost bij beide cliënten niet afdoende onderbouwd. Cliënten betwisten dat uitdrukkelijk. Ten onrechte stelt de verdediging dat het causaal verband tussen de gederfde winst bij de onderneming van [benadeelde 4] en het feit onvoldoende aannemelijk is gemaakt.

14. [benadeelde 4] had dit reeds uitvoerig bij de Rechtbank aangevoerd doch heeft één en ander nog nader in de schriftelijke toelichting onderbouwd. Cliënt meent dat nadere expertise, gezien hetgeen hij reeds heeft aangeleverd in combinatie met de toelichting, niet nodig is. Hij verwijst, ter voorkoming van herhaling, naar die passages. Door de verdediging is dit inhoudelijk niet betwist, zodat cliënt uw Hof eerbiedig verzoekt de gevorderde schadepost vanwege gederfde winst toe te wijzen.”

96. Uit het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 27 november 2017 blijkt dat de raadsman van de verdachte het woord heeft gevoerd overeenkomstig de ter terechtzitting in hoger beroep overgelegde en in het procesdossier gevoegde pleitnota. Deze pleitnota houdt, voor zover voor de bespreking van het middel van belang, het volgende in:

“165. Wat betreft de vordering benadeelde partij wordt verwezen naar hetgeen door de verdediging in haar conclusie van 16 november 2017 is gesteld.

166. In het bijzonder ten aanzien van de vorderingen die zien op gederfd levensonderhoud of inkomstenderving, is het civiele recht duidelijk - wie moet stellen, moet bewijzen (artikel 149 Rv) en de ‘eigen schuld’ kan pas worden vastgesteld na grondig onderzoek (artikel 6:101 BW). Dit valt simpelweg buiten het bestek van deze strafzaak. Ook uw Hof kan niet het risico lopen dat er voor een onterecht hoog bedrag aan schade wordt toegewezen en het enkele feit dat er schade in het strafproces kan worden gevorderd, wil niet zeggen dat deze schade dan ook moet worden toegewezen.

167. Wat betreft de inkomensderving wordt eveneens geconcludeerd tot niet- ontvankelijkheid. Het civiele recht is daar duidelijk in: artikel 149 Rv: wie stelt moet bewijzen en artikel 6:101 BW ‘eigen schuld’ brengen mee dat er een grondig onderzoek dient plaats te hebben naar de inkomenspositie van voor het ongeval en wat in aanmerking zou komen voor vergoeding. Dat valt buiten het bestek van deze strafzaak omdat die vordering te complex is. De verdediging heeft op een aantal punten al de complexiteit in concreto aangetoond en maakt -indien nodig- van de gelegenheid gebruik om daar nog nader op in te gaan.”

97. Het bestreden arrest houdt met betrekking tot de vordering van de benadeelde partij [benadeelde 4] , voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende in:

“Met betrekking tot de vordering wegens verlies van verdienvermogen (opgevoerd als de gederfde winst over 2014 en 2015) is het hof - gelet op de voldoende gemotiveerde betwisting door de verdediging - van oordeel dat behandeling van dit deel van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. In zoverre kan de benadeelde partij daarom thans in dit deel van haar vordering niet worden ontvangen en kan zij haar vordering slechts bij de burgerlijke rechter aanbrengen.”

98. Aan het middel is allereerst ten grondslag gelegd dat de vordering weliswaar inhoudelijk is betwist door de verdediging, maar door de benadeelde partij gemotiveerd is aangevoerd dat de gederfde winst een gevolg is van het tenlastegelegde en verweer is gevoerd tegen hetgeen door de verdediging is aangevoerd. Verder had het hof de schade zoveel als mogelijk moeten begroten of schatten en de vordering in ieder geval deels moeten toewijzen. Door dat na te laten maar ten aanzien van de benadeelde partijen [benadeelde 1] , [benadeelde 2] en [benadeelde 3] wel gebruik te maken van de mogelijkheid om de schade op grond van art. 6:97 BW te schatten is bovendien sprake van een schending van het gelijkheidsbeginsel en het verbod op willekeur. Ten slotte is aangevoerd dat het hof heeft gehandeld in strijd met richtlijn 2012/29/EU van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 tot vaststelling van minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten, en ter vervanging van Kaderbesluit 2001/220/JBZ37., doordat het oordeel van het hof secundair victimiserend is. Onderdeel van de op de overheid rustende plicht om secundaire victimisatie te voorkomen is, aldus de steller van het middel, dat de strafrechter zoveel als mogelijk inhoudelijk op de vordering beslist dan wel motiveert waarom een vordering wordt afgewezen dan wel niet-ontvankelijk wordt verklaard. Ten aanzien van de post verlies van verdienvermogen heeft het hof dat niet gedaan.

99. Op grond van het bepaalde in art. 361, derde lid, Sv, welke bepaling ingevolge art. 415 Sv in hoger beroep van overeenkomstige toepassing is, kan de rechter indien de behandeling van de vordering van de benadeelde partij naar zijn oordeel een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert, bepalen dat de vordering geheel of ten dele niet-ontvankelijk is en dat de benadeelde partij haar vordering of dat deel van de vordering dat niet-ontvankelijk is, slechts bij de burgerlijke rechter kan aanbrengen.

100. Door te oordelen dat de benadeelde partij [benadeelde 4] ten aanzien van de post verlies van verdienvermogen niet in zijn vordering kan worden ontvangen omdat de behandeling van dit deel van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding zou opleveren, heeft het hof de juiste maatstaf toegepast. Dit oordeel is feitelijk van aard en kan in cassatie slechts op zijn begrijpelijkheid worden getoetst.38.

101. Gelet op hetgeen namens de benadeelde partij ter onderbouwing van de vordering wat betreft het verlies aan verdienvermogen naar voren is gebracht en hetgeen de verdediging ter betwisting van dat gedeelte van de vordering naar voren heeft gebracht, is het oordeel van het hof dat de behandeling van dit deel van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert, niet onbegrijpelijk en toereikend gemotiveerd.

102. Aan het voorgaande kan niet afdoen dat het hof geen gebruik heeft gemaakt van zijn bevoegdheid ex art. 6:97 BW om de schade te schatten. Aan de begroting van de omvang van de schade gaat immers de vraag vooraf of causaal verband bestaat tussen het bewezenverklaarde handelen van de verdachte en de schade: er is slechts een verplichting tot vergoeding van schade als de schade het gevolg is van het bewezenverklaarde handelen van de verdachte.39.De verdediging heeft in deze zaak niet de omvang van de gederfde winst betwist, maar het causaal verband tussen het bewezenverklaarde en de gederfde winst. In dat licht bezien komt het mij niet onbegrijpelijk voor dat het hof de vordering van de benadeelde partij ten aanzien van de post verlies van verdienvermogen integraal niet-ontvankelijk heeft verklaard en de schade niet heeft geschat.

103. Verder levert het enkele feit dat het hof ten aanzien van andere benadeelde partijen [benadeelde 1] , [benadeelde 2] en [benadeelde 3] wel gebruik heeft gemaakt van de mogelijkheid om de schade te schatten, geen schending van het gelijkheidsbeginsel dan wel het verbod op willekeur op. Wat betreft de vorderingen van de benadeelde partijen [benadeelde 1] , [benadeelde 2] en [benadeelde 3] ging het namelijk niet alleen om een andere vorm van schade, namelijk schade wegens gederfd levensonderhoud, maar volgt uit de hiervoor onder 67 weergegeven overwegingen van het hof tevens dat niet het causaal verband tussen het bewezenverklaarde handelen van de verdachte en die schade ter discussie stond maar juist de omvang van de schade.

104. Ten slotte stel ik vast dat het middel wat betreft het beroep op richtlijn 2012/29/EU berust op de stelling dat het hof niet heeft gemotiveerd waarom de vordering ten aanzien van het verlies van verdienvermogen niet-ontvankelijk wordt verklaard. Het hof heeft in het bestreden arrest echter overwogen dat de behandeling van dit deel van de vordering gelet op de voldoende gemotiveerde betwisting door de verdediging een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. De stelling dat het hof niet heeft gemotiveerd waarom de vordering op dit punt niet-ontvankelijk wordt verklaard, berust daarmee op een verkeerde lezing van het bestreden arrest. Het middel faalt in zoverre reeds daarom.

105. Het middel faalt.

106. De vier middelen richten zich tegen de beslissing van het hof op de vordering van de benadeelde partij. Het bestreden arrest houdt dienaangaande, voor zover voor de beoordeling van de middelen van belang, het volgende in:

“Het hof maakt eerst enkele opmerkingen over een aantal schadeposten waarvan vergoeding door diverse benadeelde partijen wordt gevorderd, over ‘eigen schuld’, over wettelijke rente, over proceskosten en over de oplegging van de schadevergoedingsmaatregel. Daarna zullen de vorderingen per benadeelde partij worden besproken.

(…)

Derving levensonderhoud

De benadeelde partijen [benadeelde 1] , [benadeelde 2] , [benadeelde 3] en de dochter van slachtoffer [slachtoffer 1] hebben vergoeding gevorderd van gederfd levensonderhoud zoals bedoeld in art. 6:108 eerste lid van het Burgerlijk Wetboek. De rechtbank heeft de vorderingen op dit punt toegewezen.

De advocaat-generaal heeft zich op dit punt gerefereerd aan het oordeel van het hof. De raadsman van verdachte heeft de vordering op dit punt betwist, omdat dit deel van de vordering in het bijzonder allerlei vragen oproept en de beantwoording daarvan specifieke kennis vereist. Het vraagt om de nodige expertise om deze vordering tot in detail te toetsen en daarvoor is in het onderhavig proces geen plaats.

Mede in het licht van deze betwisting door de verdediging constateert het hof enerzijds, dat de vele uitgangspunten voor de berekeningen in de door de benadeelde partijen ingebrachte rekenkundige rapportages eenzijdig door of namens hen zijn vastgesteld, terwijl daarover in de rechtspraktijk normaliter hetzij onderling overeenstemming pleegt te worden bereikt door de partijen hetzij door de rechter vaststellingen worden gedaan na een gedegen partijdebat. Hetzelfde geldt voor de keuze van de geraadpleegde rekenkundige. Ondanks de schriftelijke ronde die met betrekking tot de vorderingen van de benadeelde partijen is gehouden, acht het hof met betrekking tot deze omvangrijke schadeposten in dit geval niet verzekerd dat de verdachte enkel daardoor in voldoende mate in de gelegenheid is geweest om naar voren te brengen hetgeen hij tot verweer tegen deze onderdelen van de vorderingen zou kunnen aanvoeren. In zoverre zou. het hof dan ook verplicht zijn, gelet op het bepaalde in art. 6 lid 1 EVRM, de benadeelde partijen in dit deel van hun vorderingen niet-ontvankelijk te verklaren en te bepalen dat zij deze slechts bij de burgerlijke rechter kunnen aanbrengen (vgl. ECLI:NL:HR:2006:AV2654).

Anderzijds is wat het hof betreft op zichzelf voldoende aannemelijk dat bij de desbetreffende benadeelde partijen in ieder geval in enige mate sprake is van gederfd levensonderhoud.

Op grond van het bovenstaande zal het hof met gebruikmaking van de hem toekomende schattingsbevoegdheid uit art. 6:97 van het Burgerlijk Wetboek pér benadeelde partij vaststellen voor welk bedrag deze in elk geval schade heeft geleden wegens gederfd levensonderhoud en de benadeelde partijen in de desbetreffende vorderingen voor het overige niet-ontvankelijk verklaren.

(…)

Proceskosten

In de voegingsprocedures waarin verdachte als de overwegend in het ongelijk gestelde partij heeft te gelden, zal hij worden veroordeeld in de proceskosten van de benadeelde partij.

Een uitzondering zal worden gemaakt voor de kosten die gemaakt zijn ten behoeve van het opstellen van de deskundigenberichten met betrekking tot gederfd levensonderhoud (gevorderd door [benadeelde 1] en de dochter van [slachtoffer 1] ). Het hof merkt deze kosten, anders dan de rechtbank, niet aan als schade bestaande uit buitengerechtelijke incassokosten (art. 6:96 tweede lid aanhef en onder c van het Burgerlijk Wetboek), maar als proceskosten zoals bedoeld in art. 241 van Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. Zij zijn immers gemaakt ter instructie van de (voegings-)zaak. Deze proceskosten zijn naar het oordeel van het hof in dit geding grotendeels nodeloos (want op basis van eenzijdige uitgangspunten en binnen het bestek van een beperkte schadevergoedingsprocedure) gemaakt en blijven daarom binnen het kader van de onderhavige procedure grotendeels voor eigen rekening.

(…)

De benadeelde partij heeft zich in eerste aanleg in het strafproces gevoegd met een vordering tot schadevergoeding. Deze bedraagt € 100.127,64. De vordering is bij het vonnis waarvan beroep toegewezen tot een bedrag van € 53.720,73 en daarnaast zijn de proceskosten toegewezen. Voor het overige is de vordering afgewezen. De benadeelde partij heeft in hoger beroep haar vordering bijgesteld, in die zin dat de post ‘erfbelasting’ à € 3.265,-wordt ingetrokken.

Uit het onderzoek ter terechtzitting is het hof voldoende gebleken dat de benadeelde partij als gevolg van het onder 1 subsidiair bewezenverklaarde handelen van verdachte rechtstreeks schade heeft geleden tot een bedrag van € 20.908,20 ter zake van materiële schade. Verdachte is tot vergoeding van die schade gehouden zodat de vordering tot dat bedrag zal worden toegewezen.

Met betrekking tot de opbouw van voornoemd bedrag overweegt het hof het volgende.

Materiële schade

(…)

Zoals hiervoor, onder het algemene kopje ‘gederfd levensonderhoud’ is overwogen, gaat het hof er wel vanuit dat er in dit opzicht enige schade zoals genoemd in art. 6:108 eerste lid van het Burgerlijk Wetboek is geleden. Dit oordeel is gebaseerd op de bijlagen die zijn gevoegd bij de berekening van deze schade die door de benadeelde partij in het geding is gebracht. Daaruit blijkt dat haar overleden vader [slachtoffer 1] voorafgaand en ten tijde van het tenlastegelegde per maand € 450,- aan kinderalimentatie voor haar betaalde. Het hof acht het voldoende aannemelijk, gelet op hetgeen de wet daarover bepaalt, dat de overledene met betalingen in dezelfde orde van grootte aan zijn (in die periode: studerende) dochter zou zijn doorgegaan tot (in elk geval) haar 21e levensjaar. Daarnaast ontvangt de benadeelde partij € 45,- per maand zakgeld. Dit vervalt vanaf 1 september 2014 volgens het rapport van bureau [C] . Op grond hiervan acht het hof voldoende aannemelijk dat de benadeelde partij een bedrag van € 16.245 (€ 45 + 36 x € 450,-) aan schade wegens gederfd levensonderhoud heeft geleden. Voor het overige is, zoals eerder al is overwogen, het hof van oordeel dat behandeling van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. In zoverre kan de benadeelde partij daarom thans in dit deel van haar vordering niet worden ontvangen en kan zij deze in zoverre slechts bij de burgerlijke rechter aanbrengen.

Ten aanzien van de schadepost die is opgevoerd als ‘kosten van lijkbezorging’ ad € 19.399,79 is het hof evenals de rechtbank van oordeel dat één maal griffiekosten, de nota van Monuta en de kosten van het grafmonument kunnen worden gekwalificeerd als kosten voor lijkbezorging zoals bedoeld in artikel 6:108, tweede lid van het Burgerlijk Wetboek. In totaal kan dus € 4.391,- worden toegewezen. Voor het overige betreffen de opgevoerde kostenposten naar het oordeel van het hof kosten ter afwikkeling van de nalatenschap van de overledene en komen zij derhalve niet op grond van art. 6:108 van het Burgerlijk Wetboek voor vergoeding in aanmerking. Het meer gevorderde zal daarom worden afgewezen.

Ten aanzien van de schadepost ‘aanvullende kosten’ geldt naar het oordeel van het hof hetzelfde: het zijn kosten ter afwikkeling van de nalatenschap van de overledene of daaraan gerelateerde kosten en voor toewijzing ervan bestaat geen grondslag in de wet. Ook dit deel van de vordering zal worden afgewezen.

(…)

Overige proceskosten

Ten aanzien van de kosten die gemaakt zijn ten behoeve van de berekening door bureau [C] van het gederfde levensonderhoud verwijst het hof naar het hetgeen daarover hiervoor in algemene zin is overwogen. Aangezien het hof voor haar schatting van de schade wegens gederfd levensonderhoud in beperkte mate gebruik heeft gemaakt van het desbetreffende rapport, acht het hof een proceskostenvergoeding van € 500,- (deskundigenkosten) redelijk. Het ter zake van dit rapport door de benadeelde partij (als schade) meer gevorderde zal worden afgewezen.

(…)

BESLISSING

Het hof:

(…)

Wijst toe de vordering tot schadevergoeding van de benadeelde partij [benadeelde 5] ter zake van het onder 1 subsidiair bewezen verklaarde tot het bedrag van

€ 20.908,20 (twintigduizend negenhonderdacht euro en twintig cent) ter zake van materiële schade, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf de hierna te noemen aanvangsdatum tot aan de dag der voldoening.

Wijst de vordering van de benadeelde partij tot schadevergoeding voor een bedrag van € 42.369,71 (tweeënveertigduizend driehonderdnegenenzestig euro en eenenzeventig cent) bestaande uit € 24.869,71 (vierentwintigduizend achthonderdnegenenzestig euro en eenenzeventig cent) materiële schade en € 17.500,00 (zeventienduizend vijfhonderd euro) immateriële schade af.

Verklaart de benadeelde partij voor het overige niet-ontvankelijk in de vordering en bepaalt dat de benadeelde partij in zoverre de vordering slechts bij de burgerlijke rechter kan aanbrengen.

Verwijst de verdachte in de door de benadeelde partij gemaakte en ten behoeve van de tenuitvoerlegging nog te maken kosten, tot aan de datum van deze uitspraak begroot op € 500,00 (vijfhonderd euro).”

107. Het eerste middel komt met twee klachten op tegen de beslissing van het hof op de vordering van de benadeelde partij wat betreft de post gederfd levensonderhoud.

108. Blijkens de zich bij de stukken van het geding bevindende vordering van de benadeelde partij omvat deze vordering onder meer de post gederfd levensonderhoud ten bedrage van € 49.329,73. De rechtbank heeft de vordering van de benadeelde partij op dit punt integraal toegewezen.

109. In hoger beroep heeft voorafgaand aan de inhoudelijke behandeling een schriftelijke conclusiewisseling plaatsgevonden. Namens de benadeelde partij heeft mr. Huls de vordering nader schriftelijk toegelicht, waarbij zij heeft verzocht de beslissing van de rechtbank ten aanzien van het gederfd levensonderhoud in stand te laten.40.De schriftelijke conclusie van de raadsman van de verdachte houdt, voor zover hier van belang, het volgende in:

“De Rechtbank heeft voorts bepaald dat de aanspraak op gederfd levensonderhoud (ad 1: €49.329,73) voor vergoeding in aanmerking dient te komen conform onder meer artikel 6:108 BW. Cliënt meent echter dat de behandeling van deze ingediende vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. Dit geldt des te meer nu dit deel van de vordering in het bijzonder allerlei vragen oproept en de beantwoording daarvan specifieke kennis vereist. De vordering is onderbouwd met een berekening waarbij standaardbedragen van het NIBUD zijn betrokken, maar dat kan enkel een indicatie geven van de te verwachten kosten.

Een korte blik op de vordering van [benadeelde 5] is voldoende om vast te kunnen stellen dat de berekeningen en onderbouwingen vol tegenstrijdigheden en onduidelijkheden staan. Waar eerst wordt gerekend met kosten voor een universitaire opleiding, blijkt [benadeelde 5] later een hbo-opleiding te hebben gekozen (vergelijk Productie 1, bijlage 3.1 van de aanvankelijke vordering met Productie 2). Bovendien wordt op geen enkele wijze aannemelijk gemaakt dat slachtoffer [slachtoffer 1] zich had voorgenomen de studiekosten voor [benadeelde 5] met [benadeelde 5] te delen. Dat wordt enkel gesteld. Daarmee is dat niet uitgesloten, maar dat is onvoldoende om aan te nemen dat dat ook daadwerkelijk zijn voornemen was en dat hij daartoe voldoende draagkrachtig was. Bovendien wordt in Productie 1, bijlage 6.2 genoemd dat er een verrekening heeft plaatsgehad vanwege verzekeringsuitkeringen. Deze uitkeringen komen echter nergens in de onderbouwing van [benadeelde 5] terug, terwijl deze van cruciaal belang zijn voor de uiteindelijke vaststelling van de door haar geleden schade althans haar vergoedingsaanspraak. De berekening van gederfd levensonderhoud dient op zeer zorgvuldige wijze te worden vastgesteld en is geen kwestie van ‘nattevingerwerk’. De nauwkeurige vaststelling daarvan voert voor dit strafproces te ver. Cliënt verzoekt Uw Hof daarom dit deel van de vordering van [benadeelde 5] af te wijzen dan wel haar daarin niet-ontvankelijk te verklaren.

25. Mocht Uw Hof van oordeel zijn dat [benadeelde 5] ten minste aanspraak kan maken op gedeeltelijke toewijzing, verzoekt cliënt de toewijzing te beperken tot de maandelijkse kinderalimentatie ad € 450,- waarvan het aannemelijk is dat slachtoffer [slachtoffer 1] deze tot het 21e levensjaar van [benadeelde 5] (ofwel tot 22 november 2016) aan haar zou voldoen.”

110. Op de terechtzitting in hoger beroep van 27 november 2017 heeft de advocaat van de benadeelde partij het woord gevoerd overeenkomstig de aan het proces-verbaal gehechte pleitnota vordering [benadeelde 5] . Deze pleitnota houdt, voor zover voor de beoordeling van de middelen van belang, het volgende in:

“3. Namens cliënte is een grondige onderbouwing gegeven van kosten voor gederfd levensonderhoud. Een gespecialiseerd bureau is ingeschakeld (rekenkundigbureau [C] ) dat een zeer gerenommeerde naam heeft en een enorme staat van dienst. Nu cliënte kinderalimentatie ontving van haar vader, is die onderbouwing - vergeleken bij andere overlijdensschadezaken - qua omvang beperkt gebleven. Immers, met het gegeven van kinderalimentatie valt een relatief eenvoudige berekening te maken.

4. Het rapport vormt dan een deugdelijke uitleg van het bedrag dat is gevorderd. Tijdens de procedure in eerste aanleg is het rapport ruimschoots voor de zitting aan de verdediging verstrekt. Ter zitting is de rekenkundige zelfs aanwezig geweest. Desalniettemin wenste de verdediging nimmer gebruik te maken van de geboden mogelijkheid om (kritische) vragen te stellen aan de deskundige. Pas bij pleidooi werden enkele niet nader gespecificeerde vragen gesteld, maar de vordering werd daarmee niet, althans onvoldoende, betwist. Sindsdien en sinds de pro forma zitting bij uw Hof heeft de verdediging nooit contact opgenomen om de vragen die leven ten aanzien van de berekening te stellen. Ook is een second opinion, of enige andere vorm van tegenbewijs, uitgebleven.

5. Nu voert de verdediging plotseling aan dat 'de vordering in het bijzonder allerlei vragen oproept en de beantwoording daarvan specifieke kennis vereist.' De vragen worden vervolgens niet gespecificeerd en ook wordt niet duidelijk gemaakt welke kennis dan is vereist en waarom niet gebruik is gemaakt van de gelegenheid om die vragen dan aan de deskundige te stellen.

6. Vervolgens wordt de vordering betwist op grond van het feit dat het NIBUD is gebruikt als bron om de berekening uit te voeren. Volgens de verdediging kan dit 'enkel een indicatie geven van de te verwachten kosten'. Dat klopt, dat is namelijk meestal zo in overlijdensschadezaken. Immers, als iemand is overleden dan kan niet meer exact worden vastgesteld hoe het leven eruit had gezien als hij nog had geleefd. De situatie wordt zo goed als mogelijk nagebootst door rekenkundigen. Om eindeloze procedures en onderhandelingen te voorkomen, wordt in het civiele recht dan ook zoveel mogelijk aangesloten bij gestandaardiseerde rekenmethoden, omdat anders nooit schade kan worden vastgesteld. Het feit dat de verdediging onbekend is met het gegeven dat bij dit soort schades aan wordt gesloten bij de NIBUD norm, zegt meer iets over de verdediging dan over de kwaliteit van het rapport.

7. De verdediging schrijft vervolgens dat 'een korte blik' voldoende is om vast te stellen dat het rapport bestaat uit veel tegenstrijdigheden en onduidelijkheden. Daartoe voert de verdediging iets aan over de studie van cliënte. Als bijlagen bij deze pleitaantekeningen worden de bewijzen van de HBO en universitaire opleiding van cliënte overgelegd.

8. Voorts wordt gesteld dat cliënte de bewijslast draagt van de stelling dat haar vader had bijgedragen in de studiekosten en over voldoende draagkracht beschikte. Volgens de verdediging is dat onvoldoende aannemelijk gemaakt door cliënte. De verdediging gaat daarbij volledig aan het feit voorbij dat de vader van cliënte al jaren aan zijn ouderlijke zorgverplichting voldoet door kinderalimentatie te betalen en daarnaast zelfs nog zakgeld. Waarom hij “plotseling" daarmee zou ophouden, wordt door de verdediging niet gemotiveerd. Indien een dergelijk verweer wordt gevoerd, is het aan de verdediging om die feiten en omstandigheden te stellen en te onderbouwen teneinde het verweer te kunnen honoreren. Verzocht wordt dit als onvoldoende onderbouwd terzijde te schuiven.

9. Overigens is de stelling an sich civielrechtelijk onjuist. Het causale verband staat in deze zaak vast. Dit houdt in dat in beginsel de aansprakelijkheid voor alle veroorzaakte schade is gegeven. Zie ook HR 18 maart 2005, NJ 2006, 606, m.nt. JBMV (Baby Kelly): als eenmaal is vastgesteld dat er sprake is van csqn-verband tussen het gepleegde en de schade dan kan de aangesproken partij aansprakelijkheid niet afweren door te poneren dat de schade bij een verondersteld ander verloop der gebeurtenissen (vader wil niet bijdragen in de studiekosten) ook zou zijn geleden.

10. Tot slot heeft de verdediging nog aangevoerd dat sprake is geweest van verzekeringsuitkeringen. Echter, die verzekeringsuitkeringen zijn niet relevant in het kader van de berekening van gederfd levensonderhoud. Immers, verzekeringsuitkeringen dienen niet als vervanging van gederfd levensonderhoud. Waarom niet? Omdat bij een overlijden verder in de toekomst cliënte meer vermogen had geërfd dan thans het geval is. (…)

11. Voor het overige heeft de verdediging geen nadere vragen of stellingen geponeerd. Indien dit ter zitting in hoger beroep nog wordt gedaan, is dit voor het eerst, terwijl juist door de schriftelijke ronde de gelegenheid is geboden aan partijen om concreet verweren aan te voeren.

12. Cliënte stelt dat, nu de verdediging van die gelegenheid in de schriftelijke toelichting geen gebruik heeft gemaakt, het in strijd met de beginselen van een goede procesorde is, indien thans alsnog ter zitting dergelijke punten kunnen worden aangedragen. Immers, op voorhand hadden nog vragen aan de deskundige kunnen worden gesteld en beantwoord. Cliënte stelt dan ook dat de vordering onvoldoende gemotiveerd is betwist.

13. De vordering voor gederfd levensonderhoud is voldoende duidelijk en deugdelijk onderbouwd is en cliënte verzoekt uw Hof eerbiedig die gevorderde schade toe te wijzen.”

111. Op de terechtzitting in hoger beroep van 27 november 2017 heeft de raadsman van de verdachte het woord gevoerd overeenkomstig zijn aan het proces-verbaal gehechte pleitaantekeningen. Deze pleitaantekeningen houden, voor zover hier van belang, het volgende in:

“165. Wat betreft de vordering benadeelde partij wordt verwezen naar

hetgeen door de verdediging in haar conclusie van 16 november 2017 is gesteld.

166. In het bijzonder ten aanzien van de vorderingen die zien op gederfd levensonderhoud of inkomstenderving, is het civiele recht duidelijk – wie moet stellen, moet bewijzen (artikel 149 Rv) en de 'eigen schuld' kan pas worden vastgesteld na een grondig onderzoek (artikel 6:101 BW). Dit valt simpelweg buiten het bestek van deze strafzaak. Ook Uw Hof kan niet het risico lopen dat er voor een onterecht hoog bedrag schade wordt toegewezen en het enkele feit dat er schade in het strafproces kan worden gevorderd, wil niet zeggen dat deze schade hoe dan ook moet worden toegewezen.”

112. Vervolgens heeft het hof beslist op de vordering als hiervoor weergegeven.

113. De eerste klacht houdt in dat het oordeel van het hof dat bij gehele toewijzing van de vordering van de benadeelde partij sprake zou zijn van een schending van art. 6 EVRM wegens het ontbreken van een gedegen partijdebat, blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting. Volgens de steller van het middel heeft de wetgever bij de invoering van de vordering van de benadeelde partij bewust geaccepteerd dat het partijdebat niet gelijkwaardig zal zijn aan het partijdebat dat in een civiele procedure plaatsvindt, zodat het hof eisen aan de procedure stelt die de wetgever niet heeft willen stellen.

114. In dat kader stel ik voorop dat de in het Wetboek van Strafvordering voorziene procedure met betrekking tot de vordering van de benadeelde partij aan de benadeelde partij en de verdachte inderdaad niet dezelfde processuele waarborgen biedt als een gewone civielrechtelijke procedure. Daarin wordt echter in afdoende mate voorzien door art. 361, derde lid, Sv, welke bepaling in het licht van art. 6, eerste lid, EVRM aldus moet worden uitgelegd dat zij de strafrechter tot niet-ontvankelijkverklaring verplicht indien hij niet verzekerd acht dat beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest om naar voren te brengen hetgeen zij ter staving van de vordering, onderscheidenlijk tot verweer tegen de vordering kunnen aanvoeren en, voor zover nodig en mogelijk, daarvan bewijs te leveren.41.Het gaat hier in de woorden van Vellinga om “een ambtshalve verantwoordelijkheid van de strafrechter voor een geding dat (ook) voor wat betreft de beoordeling van de vordering van de benadeelde partij moet voldoen aan de eis van een eerlijk proces in de zin van art. 6 lid 1 EVRM”.42.

115. Het oordeel van het hof dat het niet verzekerd acht dat de verdachte enkel door de schriftelijke ronde in hoger beroep in voldoende mate in de gelegenheid is geweest om naar voren te brengen hetgeen hij tot verweer tegen deze onderdelen van de vorderingen zou kunnen aanvoeren, moet mijns inziens worden bezien in het licht van deze ambtshalve verantwoordelijkheid van de strafrechter. Aan dit oordeel verbindt het hof vervolgens immers de consequentie dat het gelet op art. 6, eerste lid, EVRM verplicht zou zijn de benadeelde partijen in dit deel van hun vorderingen niet-ontvankelijk te verklaren en te bepalen dat zij deze slechts bij de burgerlijke rechter kunnen aanbrengen. Aldus beschouwd geeft het oordeel van het hof geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting.

116. Voor het overige kan het oordeel, verweven als het is met waarderingen van feitelijke aard, in cassatie slechts op zijn begrijpelijkheid worden getoetst. Gelet op de inhoud van de ingediende vordering van de benadeelde partij, hetgeen namens de benadeelde partij ter onderbouwing van die vordering naar voren is gebracht en hetgeen namens de verdachte tegen die vordering ten verweer is aangevoerd, acht ik dat oordeel niet onbegrijpelijk. Het is voorts toereikend gemotiveerd.

117. De eerste klacht is tevergeefs voorgesteld.

118. De tweede klacht houdt in dat het oordeel van het hof dat dat de schade wegens gederfd levensonderhoud na het 21e levensjaar van de benadeelde partij onvoldoende aannemelijk is, onjuist en is en onvoldoende is gemotiveerd.

119. In dat kader stel ik vast dat het hof heeft geoordeeld dat voldoende aannemelijk is dat de overledene in ieder geval tot het 21e levensjaar van de benadeelde partij met de betaling van € 450 per maand aan kinderalimentatie zou zijn doorgegaan alsmede dat de benadeelde partij een bedrag van € 45 aan zakgeld zou hebben ontvangen. Aldus acht het hof voldoende aannemelijk dat de benadeelde partij een bedrag van € 16.245 aan schade wegens gederfd levensonderhoud heeft geleden. Voor het overige is het hof van oordeel dat de behandeling van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. Het hof heeft aldus geenszins een oordeel gegeven over de aannemelijkheid van de gevorderde schade wegens gederfd levensonderhoud na het 21e levensjaar van de benadeelde partij. De tweede klacht berust daarmee op een verkeerde lezing van het bestreden arrest en ontbeert daarmee feitelijke grondslag.

120. Het middel faalt in al zijn onderdelen.

121. Het tweede middel klaagt, zo begrijp ik uit de toelichting, dat het hof de door de benadeelde partij gemaakte kosten ten onrechte heeft begroot op € 500, aangezien de door de benadeelde partij ten behoeve van de berekening van het gederfde levensonderhoud door bureau [C] gemaakte kosten ad € 686,25 redelijke kosten ter vaststelling van schade en aansprakelijkheid zijn en het hof deze kosten daarom integraal had moeten toewijzen.

122. Bij de beoordeling van het middel zijn de volgende bepalingen van belang:

(i) art. 361 Sv:

"(...)

2. De benadeelde partij zal alleen ontvankelijk zijn in haar vordering indien:

(…)

b. aan haar rechtstreeks schade is toegebracht door het bewezen verklaarde feit of door een strafbaar feit, waarvan in de dagvaarding is meegedeeld dat het door de verdachte is erkend en ter kennis van de rechtbank wordt gebracht, en waarmee door de rechtbank bij de strafoplegging rekening is gehouden.

(…)

4. Het vonnis houdt, tenzij de rechtbank met toepassing van artikel 333 zonder nader onderzoek van de zaak de niet-ontvankelijkheid van de benadeelde partij heeft uitgesproken, ook in de beslissing van de rechtbank over de vordering van de benadeelde partij. Deze beslissing is met redenen omkleed.

(...)

6. Voorts bevat het vonnis de beslissing van de rechtbank over de verwijzing in de kosten door de benadeelde partij, (...) gemaakt."

(ii) art. 592a Sv:

"Indien een benadeelde partij zich in het geding heeft gevoegd, beslist de rechter die een uitspraak als bedoeld in artikel 333 of 335 doet, over de kosten door de benadeelde partij, (...) gemaakt en ten behoeve van de tenuitvoerlegging nog te maken."

(iii) art. 6:96 BW:

"1. Vermogensschade omvat zowel geleden verlies als gederfde winst.

2. Als vermogensschade komen mede voor vergoeding in aanmerking:

a. redelijke kosten ter voorkoming of beperking van schade die als gevolg van de gebeurtenis waarop de aansprakelijkheid berust, mocht worden verwacht;

b. redelijke kosten ter vaststelling van schade en aansprakelijkheid;

c. redelijke kosten ter verkrijging van voldoening buiten rechte.

3. Lid 2 onder b en c is niet van toepassing voor zover in het gegeven geval krachtens artikel 241 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering de regels betreffende de proceskosten van toepassing zijn.

(...)"

(iv) art. 237 Rv:

"1. De partij die bij vonnis in het ongelijk wordt gesteld, wordt in de kosten veroordeeld. De kosten mogen echter geheel of gedeeltelijk worden gecompenseerd tussen echtgenoten of geregistreerde partners of andere levensgezellen, bloedverwanten in de rechte lijn, broers en zusters of aanverwanten in dezelfde graad, alsmede indien partijen over en weer op enkele punten in het ongelijk zijn gesteld. Ook kan de rechter de kosten die nodeloos werden aangewend of veroorzaakt, voor rekening laten van de partij die deze kosten aanwendde of veroorzaakte.

(...)

3. Het bedrag van de kosten waarin de verliezende partij wordt veroordeeld, wordt, voor zover die kosten vóór de uitspraak zijn gemaakt en niet aan haar zijde zijn gevallen, bij het vonnis vastgesteld.

4. De na de uitspraak ontstane kosten worden op verzoek van de partij in het voordeel van wie een kostenveroordeling is uitgesproken, begroot door de rechter die het vonnis heeft gewezen. Deze geeft daarvoor een bevelschrift af. Hiertegen is geen hogere voorziening toegelaten.

(...)"

(v) art. 238 Rv:

"1. In zaken waarin partijen in persoon kunnen procederen, wordt, indien de wederpartij van de in het ongelijk gestelde partij zonder gemachtigde procedeert, onder de kosten waarin laatstgenoemde partij wordt veroordeeld, opgenomen een door de rechter te bepalen bedrag voor noodzakelijke reis- en verblijfkosten van die wederpartij. De rechter kan onder de kosten waarin de in het ongelijk gestelde partij wordt veroordeeld, ook opnemen een door hem te bepalen bedrag voor noodzakelijke verletkosten van de wederpartij.

2. Procedeert de wederpartij van de in het ongelijk gestelde partij met een gemachtigde, dan wordt onder die kosten een door de rechter te bepalen bedrag opgenomen voor salaris en noodzakelijke verschotten van de gemachtigde, tenzij de rechter om in het vonnis te vermelden redenen anders beslist."

(vi) art. 239 Rv:

"In zaken waarin partijen niet in persoon kunnen procederen, kunnen van de kosten van de wederpartij slechts de salarissen en verschotten van de advocaat van die wederpartij ten laste van de in het ongelijk gestelde partij worden gebracht."

(vii) art. 241 Rv:

"Ter zake van verrichtingen waarvoor de in de artikelen 237 tot en met 240 bedoelde kosten een vergoeding plegen in te sluiten, zoals die ter voorbereiding van gedingstukken en ter instructie van de zaak, kan jegens de wederpartij geen vergoeding op grond van artikel 96, tweede lid, van Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek worden toegekend, maar zijn alleen de regels betreffende proceskosten van toepassing.

(...)"

123. Bij de beoordeling van het middel moet worden vooropgesteld dat redelijke kosten ter vaststelling van schade en aansprakelijkheid op de voet van art. 6:96, tweede lid, onder b, BW als vermogensschade in aanmerking komen voor vergoeding door de aansprakelijke partij, behoudens voor zover de regels betreffende proceskosten van toepassing zijn.43.Wanneer wordt geprocedeerd en de vergoeding van de kosten geacht wordt besloten te liggen in de proceskostenveroordeling op grond van de art. 237 tot en met 240 Rv, dan zijn deze kosten gelet op art. 6:96, derde lid, BW en art. 241 Rv namelijk niet langer op de voet van art. 6:96, tweede lid, onder b, BW aan te merken als vermogensschade. De kosten verschieten in dat geval zogezegd van kleur.44.Tot de kosten waarvoor de proceskostenveroordeling een vergoeding pleegt in te sluiten, behoren onder meer de kosten van deskundigenberichten.45.

124. Het hof heeft de kosten die zijn gemaakt ten behoeve van het opstellen van de berekening van het gederfd levensonderhoud in het licht van het voorgaande niet onbegrijpelijk niet aangemerkt als buitengerechtelijke kosten in de zin van art. 6:96, tweede lid, onder b, BW maar als proceskosten als bedoeld in art. 241 Rv. Dat brengt met zich dat de kosten van het deskundigenrapport geen vermogensschade zijn en dus evenmin rechtstreekse schade zijn die is toegebracht door het bewezenverklaarde feit, maar zijn te rekenen tot de proceskosten waarover de rechter op de voet van art. 592a Sv een beslissing dient te geven.46.Dat heeft het hof ook gedaan.

125. De kosten als bedoeld in art. 592a Sv worden op dezelfde wijze begroot als in civiele procedures.47.In dat kader is van belang dat, waar de vergoeding van de redelijke kosten ter vaststelling van schade en aansprakelijkheid op de voet van art. 6:96, tweede lid, onder b, BW ertoe strekt dat de benadeelde ook op het punt van de gemaakte kosten komt te verkeren in de vermogenspositie waarin hij zonder de aansprakelijkheidscheppende gebeurtenis zou hebben verkeerd48., art. 237 tot en met 240 Rv derogeren aan het uitgangspunt dat de benadeelde recht heeft op vergoeding van zijn gehele schade.49.Daarbij kan de rechter op grond van art. 237 Rv nodeloos gemaakte proceskosten voor rekening van de partij laten die deze kosten heeft gemaakt.

126. Voor zover het middel berust op de opvatting dat het hof de kosten integraal had moeten toewijzen reeds omdat het redelijke kosten ter vaststelling van schade en aansprakelijkheid in de zin van art. 6:96, tweede lid, onder b, BW betreffen, vindt het gelet op het voorgaande geen steun in het recht.

127. Verder merk ik op dat de wettelijke voorschriften met betrekking tot de motivering van rechterlijke uitspraken zich niet uitstrekken tot de daarin opgenomen beslissing omtrent het bedrag van de kosten noch tot de vaststelling van wat tot die kosten moet worden gerekend. De begroting van de proceskosten is een feitelijke beslissing die geen motivering behoeft. Ook daarop stuit het middel af.50.

128. Het middel faalt.

129. Het derde middel klaagt dat het oordeel van het hof dat de legeskosten en de notariskosten over het jaar 2014 geen kosten van lijkbezorging zijn blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting.

Het vierde middel klaagt dat het hof bij de beslissing omtrent de notariskosten niet is ingegaan op het meer subsidiair en meest subsidiair gevorderde, zodat het oordeel van het hof ontoereikend is gemotiveerd.

Deze middelen lenen zich voor een gezamenlijke bespreking.

130. In hoger beroep heeft een schriftelijke conclusiewisseling plaatsgevonden. De conclusie van mr. Huls, advocaat van de benadeelde partij, houdt met betrekking tot de gevorderde kosten van lijkbezorging het volgende in (met weglating van voetnoten):

“De rechtbank heeft een bedrag toegewezen van € 4.391,--, te weten griffiekosten, nota Monuta en kosten grafmonument. De overige kosten kunnen volgens de rechtbank niet onder de noemer “lijkbezorging” worden gekwalificeerd en het restant wordt dan ook afgewezen.

Cliënte kan zich niet vinden in die motivering en meent dat de overige resterende posten wél als kosten van lijkbezorging kunnen worden gekwalificeerd. Wat houden die resterende posten in?

- Legeskosten gemeente Zaltbommel ad € 12,00

- Legeskosten gemeente Leusden ad € 12,50

- Nota notaris [...] ivm afwikkelingskosten over 2014 ad € 4.671,21

- (…)

- Notaris [...] kosten 2015 tot 1/11/2015 incl. BTW ad € 3.297.08

- Idem restant 2015 en 2016 tot algehele afwikkeling begroot op ad € 3.751,-- (…).

(…) Resteert een bedrag van € 16.102,71. Cliënte verzoekt dit bedrag alsnog toe te wijzen.

Cliënte was op het moment dat haar vader plotseling overleed 15 jaar oud. Zoals uit haar spreekrecht in eerste aanleg blijkt, wist zij niet wat er allemaal op haar afkwam. Zij had als erfgenaam in die tijd deskundige bijstand nodig om het overlijden van haar vader te kunnen afwikkelen. Dit betreft niet slechts het verzorgen van de begrafenis en het regelen van een grafmonument. De Iegeskosten zijn kosten voor registratie van het overlijden van de vader van cliënte alsmede het beneficiair aanvaarden van de nalatenschap. De notaris heeft vervolgens werkzaamheden moeten verrichten om de nalatenschap af te kunnen wikkelen. Met name de hoge kosten die hiermee gepaard gingen, moesten op een of andere wijze met de erfenis worden verrekend, zo ook de kosten voor de begrafenis en het grafmonument. Die kosten komen wel degelijk voor toewijzing in aanmerking zoals blijkt uit de jurisprudentie.

Subsidiair wordt verzocht naast de griffiekosten, nota Monuta en kosten grafmonument, óók de legeskosten en de rekening van de notaris over 2014, te weten € 4.671,21, toe te wijzen. Derhalve een totaalbedrag van € 9,086.71.

Mocht uw Gerechtshof oordelen dat de notariskosten geen kosten van de lijkbezorging betreffen dan wordt meer subsidiair aangevoerd dat de notaris, als deskundige, een belangrijke rol heeft gespeeld hij de vaststelling van de schade nu hij tijdens de afwikkeling van de nalatenschap telkens op te betalen vorderingen stuitte en deze vorderingen voldeed vanuit de erfenis. Cliënte kon zelf redelijkerwijs niet voor die afwikkeling van de nalatenschap zorgdragen. Dit maakt dat op grond van artikel 6:96, tweede lid, de nota’s van de notaris voor toewijzing vatbaar zijn als zijnde proceskosten. Verzocht wordt dan ook om de kosten van de notaris, gelijkluidend de kosten voor rekenkundige [C] , als buitengerechtelijke incassokosten te beschouwen. Oftewel toewijzing van een bedrag van € 4.415,50 aan kosten lijkbezorging en een bedrag van € 11.719,29 aan buitengerechtelijke incassokosten. te weten notariskosten.

Meest subsidiair wordt verzocht naast de griffiekosten, nota Monuta en kosten grafmonument, ook de legeskosten en een bedrag van € 230,-- aan notariskosten toe te wijzen in het kader van kosten lijkbezorging, nu voornoemd bedrag gemiddeld aan een beneficiaire aanvaarding wordt besteed en in de jurisprudentie dergelijke bedragen worden toegewezen. Derhalve een totaalbedrag van € 4.645.50.”

131. Art. 6:108, tweede lid, BW bepaalt dat indien iemand ten gevolge van een gebeurtenis waarvoor een ander jegens hem aansprakelijk is, overlijdt de aansprakelijke verplicht is aan degene te wiens laste de kosten van lijkbezorging zijn gekomen, deze kosten te vergoeden, voor zover zij in overeenstemming zijn met de omstandigheden van de overledene.

132. De wet omschrijft niet wat onder de kosten van lijkbezorging moet worden begrepen. Wel blijkt uit de wetsgeschiedenis dat de wetgever met het begrip “kosten van lijkbezorging” aansluiting heeft willen zoeken bij de Wet op de lijkbezorging. Waar aanvankelijk namelijk het woord “begrafeniskosten” werd gebezigd, werd dit later vervangen door “kosten van lijkbezorging” in verband met de terminologie van de Wet op de lijkbezorging.51.

133. Onder verwijzing naar onder meer de Wet op de lijkbezorging, omschrijft Van Eijk het begrip “lijkbezorging” in de zin van art. 6:108, tweede lid, BW als een verzamelterm voor alle handelingen met betrekking tot het geven van een eindbestemming aan de overledene. Daartoe behoren zowel de handelingen die zijn gericht op het tenietgaan van het stoffelijk overschot als de handelingen met betrekking tot de spirituele eindbestemming van de overledene, aldus Van Eijk.52.

134. Bezien tegen deze achtergrond geeft het oordeel van het hof dat de legeskosten, die zijn gemaakt in verband met de registratie van het overlijden en het beneficiair aanvaarden van de nalatenschap, en de notariskosten, die zijn gemaakt in verband met het afwikkelen van de nalatenschap, geen kosten van lijkbezorging zijn in de zin van art. 6:108, tweede lid, BW geen blijk van een onjuiste rechtsopvatting.

135. Het derde middel faalt.

136. Het vierde middel valt uiteen in twee deelklachten. De eerste deelklacht houdt in dat het hof heeft nagelaten te motiveren waarom de notariskosten niet als proceskosten kunnen worden toegewezen.

137. Het middel ziet er in zoverre aan voorbij dat de wettelijke voorschriften met betrekking tot de motivering van rechterlijke uitspraken zich niet uitstrekken tot de daarin opgenomen beslissing omtrent het bedrag van de kosten noch tot de vaststelling van wat tot die kosten moet worden gerekend. De begroting van de proceskosten is een feitelijke beslissing die geen motivering behoeft. Daarop stuit de eerste deelklacht af.53.

138. De tweede deelklacht houdt in dat het oordeel van het hof dat de notariskosten niet op grond van art. 6:108 BW voor vergoeding in aanmerking komen onbegrijpelijk is gemotiveerd, aangezien het hof niet heeft gerespondeerd op de ter onderbouwing van het meest subsidiaire verzoek genoemde jurisprudentie.

139. In dat kader stel ik voorop dat art. 359, tweede lid, tweede volzin, Sv niet van toepassing is ten aanzien van de motivering van de beslissing op een vordering van de benadeelde partij.54.Voor zover aan het middel ten grondslag is gelegd dat het hof ten onrechte niet heeft gerespondeerd op hetgeen in de conclusie van de advocaat van de benadeelde partij naar voren is gebracht, stelt het middel aldus een eis die het recht niet kent.

140. Wel dient de beslissing op de vordering van de benadeelde partij op grond van art. 361, vierde lid, Sv met redenen omkleed te zijn. In dat kader stel ik vast dat het hof heeft overwogen dat de griffiekosten, de nota van Monuta en de kosten van het grafmonument kunnen worden gekwalificeerd als kosten van lijkbezorging als bedoeld in at. 6:108, tweede lid, BW en dat de overige kostenposten kosten ter afwikkeling van de nalatenschap zijn en niet op grond van art. 6:108 BW voor vergoeding in aanmerking komen. Aldus heeft het hof zijn beslissing ten aanzien van de notariskosten voldoende met redenen omkleed.

141. Het vierde middel faalt in al zijn onderdelen.

Proceskosten

142. De namens de verdachte ingediende verweerschriften houden in dat de verdachte, gelet op de omstandigheid dat de benadeelde partijen in hun cassatieberoep niet-ontvankelijk dienen te worden verklaard, althans dat het cassatieberoep moet worden afgewezen, verzoekt de benadeelde partijen te veroordelen in de door hem gemaakte proceskosten conform het liquidatietarief.55.

143. In een cassatieprocedure als de onderhavige is echter niet voorzien in een veroordeling van de benadeelde partij in de kosten die de verdachte in die aanleg heeft gemaakt.56.Art. 592a Sv biedt daarvoor immers geen grondslag, aangezien de Hoge Raad geen beslissing neemt als in art. 333 of 335 Sv genoemd.

144. De middelen van de verdachte falen. Het eerste tot en met het vierde middel kunnen met de aan art. 81, eerste lid, RO ontleende motivering worden afgedaan.

145. De middelen van de benadeelde partijen [benadeelde 1] , [benadeelde 2] en [benadeelde 3] falen en kunnen met de aan art. 81, eerste lid, RO ontleende motivering worden afgedaan.

146. Het middel van de benadeelde partij [benadeelde 4] faalt en kan met de aan art. 81, eerste lid, RO ontleende motivering worden afgedaan.

147. De middelen van de benadeelde partij [benadeelde 5] falen. Het eerste, tweede en vierde middel kunnen met de aan art. 81, eerste lid, RO ontleende motivering worden afgedaan.

148. Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven.

149. Deze conclusie strekt tot verwerping van het beroep.

De Procureur-Generaal

bij de Hoge Raad der Nederlanden

AG