54.2 Het belang van ervaren procedurele rechtvaardigheid in het bestuursrecht

Als sociaalpsychologen spreken over ‘ervaren procedurele rechtvaardigheid’ dan bedoelen zij de subjectieve indruk die mensen zich vormen van de eerlijkheid en rechtvaardigheid van de besluitvormingsprocedure en van hoe ze behandeld worden tijdens die procedure. De rechtvaardigheidsperceptie of -beleving staat centraal. Het gaat om rechtvaardigheid in the eye of the beholder.1

De vraag wat mensen precies rechtvaardig vinden, heeft onderzoekers naar procedurele rechtvaardigheid lange tijd bezig gehouden.2 Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat onder meer je mening kunnen geven (voice),3 dat autoriteiten ook echt naar die mening luisteren (due consideration),4 dat procedures door de tijd heen constant en voor alle deelnemers hetzelfde zijn (consistency), dat procedures vrij zijn van vooroordelen en persoonlijke denkbeelden van diegene die de beslissing neemt (neutrality),5 een open en gepaste communicatie (respect) en het geven van voldoende motivering voor beslissingen (explanation)6 criteria zijn die individuen gebruiken om te beoordelen of zij de doorlopen procedure en de behandeling door de besluitvormer eerlijk vinden. Welke criteria rechtzoekenden het belangrijkst vinden, verschilt per context en rechtsgebied.7 Zo blijkt uit het onderzoek van De Waard e.a. onder bezwaarmakers bij verschillende bestuursorganen dat het van groter belang is dat mensen niet twijfelen aan de (on)partijdigheid van de hoorcommissie en dat zij zich respectvol bejegend voelen, dan dat er in de ogen van de bezwaarmaker voldoende tijd was en dat er goed geluisterd werd op de hoorzitting.8

Eén van de meest gerepliceerde en belangwekkende bevindingen in de sociale psychologie is het fair process effect, dat laat zien dat een als rechtvaardig ervaren behandeling sterke effecten heeft op de reacties van mensen.9 Zo heeft ervaren procedurele rechtvaardigheid bijvoorbeeld een positieve invloed op iemands bereidheid om beslissingen te accepteren,10 gehoorzaamheid aan de wet11 en het vertrouwen in de rechter en rechtspraak.12 Meer specifiek in de context van de Awb hebben onderzoeken naar de bezwaarschriftprocedure en het beroep bij de bestuursrechter aangetoond dat naarmate burgers meer procedurele rechtvaardigheid ervoeren, zij meer tevreden waren met hun uitkomst (ook als dit een ongegrond bezwaar of beroep betrof),13 zij meer vertrouwen hadden in het naleven van die uitkomst,14 meer vertrouwen hadden in het contact met de ambtenaren of overheid,15 en meer vertrouwen hadden in de bestuursrechter die de zaak behandelde.16

Hoewel ervaren procedurele rechtvaardigheid onzes inziens zeker geen panacee voor alle problemen in het bestuursrecht is,17 denken wij dat het waardevol is om eens met de sociaalpsychologische rechtvaardigheidsbril naar de Awb te kijken. Dat wij ons in deze bijdrage hoofdzakelijk beperken tot de rechtzoekende burger, wil niet zeggen dat wij het belang van ervaren procedurele rechtvaardigheid voor (gemachtigden van) bestuursorganen niet onderkennen. Ook voor hen is het van groot belang dat de bestuursrechtelijke procedure als eerlijk en rechtvaardig wordt ervaren, en dat zij vertrouwen houden in de bestuursrechter en het bestuursprocesrecht.