3.1 Inleiding

Het vorige hoofdstuk eindigde met de constatering dat het fundament van het klassieke ondernemingsrecht in 1971 was voltooid. In dit klassieke ondernemingsrecht was de positie van aandeelhouders in beursvennootschappen in juridisch, feitelijk en normatief opzicht niet bepaald sterk. De aandeelhouder in een grote publieke onderneming – zowel in zijn individuele hoedanigheid als ook via zijn deelname in de collectieve hoedanigheid van de AVA – had onder het regime van de klassieke structuurregeling slechts beperkte formele bevoegdheden. Zijn juridische positie was doorgaans bij statuten nog verder beknot door oligarchische regelingen of anderszins beperkt door een niet-statutaire beschermingsconstructie. Mede hierdoor was het voor individuele aandeelhouders vaak onmogelijk om enige invloed van betekenis op de besluitvorming in de AVA uit te oefenen, bijvoorbeeld vanwege de aanwezigheid van een Stichting Administratiekantoor als controlerende aandeelhouder of omdat de besluitvorming in de AVA zich vanwege een N.V. Gemeenschappelijk Bezit of een andere stapelconstructie niet tot materiële aangelegenheden van de onderneming kon uitstrekken. De vennootschapsleiding van een Nederlandse beursonderneming was in deze situatie juridisch gezien in hoge mate afgeschermd van ‘vreemde invloeden’ in de rangen van aandeelhouders zoals een vijandige bieder of een opstandige (minderheids)aandeelhouder.

Naast de in hoofdstuk 2 geschetste juridische context waren er in het bestel van interne verhoudingen in beursvennootschappen ook feitelijke stabilisatoren aanwezig. Het fundament van het aandeelhoudersbestand van een Nederlandse beursvennootschap werd veelal gevormd door een groep Nederlandse financiële instellingen en pensioenfondsen die aandelenpakketten van enige omvang hielden. Deze vermogensbeheerders stelden zich doorgaans op als passieve beleggers, maar zij konden in bijzondere situaties zoals een overnamestrijd soms wel een doorslaggevende rol opeisen. Een voorbeeld is de beslissende wending die verzekeraar Nationale Nederlanden in 1987 als aandeelhouder van Kluwer gaf aan de biedingenstrijd rond Kluwer tussen Wolters Samson en Elsevier.1 Een andere stabilisator was de onderlinge verwevenheid van de grote Nederlandse ondernemingen via het netwerk van commissariaten van gewezen topbestuurders. Beroemd is de stelling uit 1968 van vakbondsbestuurder en latere staatssecretaris Mertens dat de Nederlandse economie werd gedomineerd door een “old boys network” van om en nabij tweehonderd man.2 Hoewel Mertens destijds geen namen noemde, is het beeld van concentratie van invloed bij een besloten kring van topfunctionarissen, de inbedding in de ‘BV Nederland’ en de daarmee gepaard gaande onderlinge sociale controle binnen het netwerk ook nadien nog blijven voortleven.3 Feit is dat bestuurders en commissarissen van Nederlandse beursvennootschappen lange tijd een relatief homogene groep vormden. Voor individuele leden was voortdurende acceptatie binnen deze groep vanwege de verwevenheid van de onderlinge professionele en sociale netwerken van groot belang. Deze groepsdynamiek droeg zo bij aan een relatief behoudende bestuurscultuur die onder meer uitging van gezamenlijk gedeelde – of opgelegde – normen van fatsoen.4 Voor deze bestuurders en commissarissen was bijvoorbeeld het exclusief sturen op aandeelhouderswaarde niet vanzelfsprekend, zo niet tegennatuurlijk. Daartoe strekkende vermaningen vanuit aandeelhouders vonden bij hen dan ook weinig gehoor.

Nu het voor aandeelhouders juridisch gezien niet mogelijk was om tegen de wil van de vennootschapsleiding in wezenlijke invloed op de gang van zaken binnen beursvennootschappen uit te oefenen, betekent de aanwezigheid van de hierboven beschreven stabilisatoren dat ook de feitelijke macht en invloed van aandeelhouders in beursvennootschappen gering was. Anders gezegd: zowel de formele- als ook de materiële positie van aandeelhouders in beursvennootschappen bleven relatief zwak. Dit was zo in 1971, maar ook rond de eeuwwisseling kwam men deze situatie nog tegen.

Toch was er in de dertig jaar sinds 1971 wel degelijk iets veranderd. Zo liet Minister van Financiën Zalm in 1999 optekenen: “[M]ede door de internationalisatie van de kapitaalmarkten en de emancipatie van aandeelhouders is er echter een verhoogde aandacht voor de rol van de aandeelhouders in de corporate governance van de onderneming ontstaan. Ook het toegenomen institutionele aandelenbezit rechtvaardigt een meer geprononceerde positie van de aandeelhouders.”6 Illustratief waren voorts de uitverkiezingen voor de jaarlijkse “Topman van het Jaar”-prijzen van het Managers Netwerk Nederland van achtereenvolgens Ahold-bestuursvoorzitter Van der Hoeven (1999) en Philips- topman Boonstra (2000), beiden zelfverklaarde proponenten van het voeren van een in hoofdzaak op “shareholder value” gerichte ondernemingsstrategie.7 Ook op andere vlakken was er beweging in het denken over de rol en functie van aandeelhouders in beursvennootschappen. Terugkijkend kan worden geconstateerd dat de positie van aandeelhouders in juridisch en feitelijk opzicht sinds 1971 weliswaar nagenoeg onveranderd was gebleven, maar dat de opvattingen over de rol van aandeelhouders in normatief opzicht als gevolg van verschillende ontwikkelingen waren gedraaid. Anders gezegd: er was rond de eeuwwisseling niet zozeer een verandering opgetreden in wat de positie van aandeelhouders in beursvennootschappen was, maar des te meer in het denken over wat deze positie zou moeten zijn.

Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de ontwikkelingen tussen 1971 en grofweg 1999 die aan de hierboven genoemde verschuiving op normatief niveau ten grondslag lagen, althans aan deze verschuiving hebben bijgedragen. Aan de beschrijving van de normatieve verschuivingen in de (rechts)economische wetenschap is een apart hoofdstuk gewijd (zie hoofdstuk 4 hierna). Dit hoofdstuk richt zich vooral op een beschrijving van relevante gebeurtenissen en ontwikkelingen in de politiek, economie en maatschappij, in ruime zin begrepen als het krachtenveld waarin Nederlandse beursvennootschappen in de relevante tijdsperiode opereerden. De in dit hoofdstuk beschreven ontwikkelingen zijn hoofdzakelijk niet-juridisch van aard, maar deze ontwikkelingen hebben wel aan de basis gestaan van de wijzigingen in het juridisch bestel die in de jaren na de eeuwwisseling in de Nederlandse wet- en regelgeving zijn doorgevoerd (zie hoofdstuk 5).

De opbouw van dit hoofdstuk is als volgt. Paragraaf 3.2 beschrijft de veranderende opvattingen in het Nederlandse regeringsbeleid in de jaren ’70 en ’80 over de verhouding tussen markt en overheid. In deze paragraaf zet ik uiteen dat de kiem voor het marktgeoriënteerde liberaliseringsbeleid van de kabinetten Paars I en II van de jaren ’90 in feite reeds in de jaren ’80 is gezaaid. In paragraaf 3.3 worden de relevante discussies over het functioneren van de Nederlandse kapitaalmarkt beschreven, culminerend in het compromis over de regulering van beschermingsconstructies uit 1992 tussen de beheerder van de Amsterdamse Effectenbeurs, de Vereniging voor de Effectenhandel (VvdE) en de belangenvereniging voor beursvennootschappen, de Vereniging van Effectenuitgevende Ondernemingen (VEUO). Paragraaf 3.4 beschrijft de gelijktijdige verschuivingen in het aandeelhoudersbestand van Nederlandse beursondernemingen als gevolg van onder meer wijzigingen in beleggingsbeleid van pensioenfondsen en veranderingen in de wijze van handel op internationale effectenmarkten. Paragraaf 3.5 beschrijft de verhoging van de politieke druk op beschermingsconstructies vanuit de regering in de tweede helft van de jaren ’90 en de reactie vanuit de effectenbeurs in de vorm van de rapporten en aanbevelingen van de Commissie Peters. Paragraaf 3.6 beschrijft hoe deze ontwikkelingen hun weerslag vonden in de Nederlandse ondernemingsrechtswetenschap. Paragraaf 3.7 bevat tot besluit een uitleiding.