4.5.3 Het katholieke subsidiariteitsbeginsel en het gereformeerde beginsel van soevereiniteit in eigen kring

Er zijn ook meer gematigde staatsvormen van religieuze pluriformiteit denkbaar die men toch ook als communautaristisch zou kunnen kenschetsen en waarmee het EHRM minder moeite zal hebben. Men kan daarbij denken aan de katholieke sociale leer zoals die in tweede helft van de 19e eeuw werd ontwikkeld en aan de gereformeerde traditie1 die in hetzelfde tijdsgewricht ontstond. De beginselen van ‘subsidiariteit’ respectievelijk ‘soevereiniteit in eigen kring’ zijn belangrijke communautaristische elementen van deze politieke theorieën. De katholieke sociale leer gaat ervan uit dat mensen van nature sociale wezens zijn en benadrukt het belang van kleine en middelgrote maatschappelijke verbanden zoals het gezin, de kerk, vakbonden, vrijwilligersorganisaties en verenigingen als structuren die het individu in staat stellen zich in te zetten voor de maatschappij en die het individu en de maatschappij als geheel met elkaar verbinden. Binnen deze leer vormt het subsidiariteitbeginsel een belangrijke rol.2 Het beginsel is gebaseerd op de autonomie en waardigheid van het individu en stelt dat alle maatschappelijke instellingen, van het familieverband tot de staat en de internationale orde zich ten dienste van de mens dienen te stellen.3 Het komt er kortweg op neer dat de staat niet moet proberen op centraal niveau alles te regelen maar dat hij ruimte moet laten aan zulke verbanden om beslissingen op een lager niveau te nemen. Het idee is dat de lagere niveaus beter in staat zijn om binnen hun eigen context beslissingen te nemen. Volgens het subsidiariteitsbeginsel behoort de overheid slechts initiatieven te nemen waar individuen en private organisaties niet in staat blijken de problemen zelfstandig op te lossen.

Het gereformeerde beginsel van soevereiniteit in eigen kring is vergelijkbaar met het katholieke subsidiariteitsbeginsel. De eerste uitwerking van dit beginsel treffen we bij de Duitse calvinist Althusius (1557-1638). Volgens deze filosoof bestaan er vele verschillende sociale gemeenschappen, elk met haar door God gegeven kring van bevoegdheden en met specifieke wetten die niet zijn afgeleid van enige andere kring. Volgens Althusius behoort elk maatschappelijk verband geregeerd te worden door eigen recht en dient de wettelijke macht van de staat tevens door dit eigen recht te worden begrensd. In Nederland zet Abraham Kuyper, oprichter van de Anti Revolutionaire Partij (ARP) en later minister-president, het beginsel van soevereiniteit in eigen kring eind 19^e eeuw op de agenda. Soevereiniteit in eigen kring is in Kuypers ogen een typisch calvinistisch beginsel dat het recht op burgerlijke vrijheden inhoudt. Dit betreft onder meer het gezin, de school, het bedrijf, de wetenschap en de kunst.4 Dooyeweerd ontwikkelde op basis van de politieke opvattingen van Kuyper een geheel eigen filosofie in de gereformeerde traditie. Hierin betoogt hij onder meer dat niet-statelijke verbanden een eigen, oorspronkelijke competentie tot rechtsvorming hebben. Vanwege hun aard bezitten zij een oorspronkelijke bevoegdheid om hun eigen interne verhoudingen juridisch te regelen. De consequentie is dan dat de staat niet over een absolute rechtsmacht beschikt. Zijn rechtsmacht houdt op bij de grenzen van de rechtssferen van de niet-statelijke verbanden.5

Opvallend is dat zowel in de katholieke sociale leer als binnen de gereformeerde traditie de vrijheid van godsdienst wordt omarmd. Beide tradities zijn immers geloofstradities en men zou kunnen verwachten dat deze geloofstradities de theocratie als ideale staatsvorm verdedigen. Toch wordt in beide tradities niets afgedaan aan de waarheidsclaims van de eigen religieuze overtuigingen. Zo vloeit de godsdienstvrijheid van de katholieke kerk niet voort uit een aanvaarding van de liberale beginselen maar uit de voortschrijdende inzichten ten aanzien van haar eigen geloofsleer.6 In beide religieuze tradities ligt een bepaalde religieuze verdraagzaamheid vervat.

Ofschoon de katholieke de kerk in vroegere tijden zeer terughoudend was om de mensenrechten – die vaak waren gebaseerd op een radicaal vrijheidsdenken en een anti-statelijk en anti-kerkelijk karakter hadden – te erkennen, wijzigde deze houding zich in de loop van de tijd en erkende ze op grond van de menselijke waardigheid het belang van de mensenrechten. Op het Tweede Vaticaanse Concilie werd vastgesteld:

Gedurende het Tweede Vaticaanse Concilie was de godsdienstvrijheid het belangrijkste thema. Het concilie verklaarde met het document Dignitatis humanae expliciet de godsdienstvrijheid als burgerrecht te omarmen.8 Daarmee deed zij afstand van haar eerdere gewetensleer die enkel aan het ware geloof rechten toekent. Uit de verklaring Dignitatis humanae blijkt dat de katholieke kerk de aanspraak op mensenrechten niet afleidt uit liberale opvattingen over vrijheid en gelijkheid maar uit haar theologische bronnen. In de verklaring stelt het concilie:

En:

Uitgangspunt is volgens het concilie daarom dat de mens vrijwillig zijn geloofsantwoord moet kunnen geven aan God. De roep van God legt de mens een gewetensplicht op maar dwingt de mens niet. God houdt rekening met de menselijke waardigheid, aldus het concilie.9

Hoewel dit in Dignitatis humanae niet expliciet zo wordt gesteld, kan men de vrijheid van godsdienst beschouwen als een uitwerking van het subsidiariteitsbeginsel. Dit beginsel gaat immers ervan uit dat de menselijke persoon in de maatschappij centraal moet staan en de wereldlijke overheid zich dienstbaar moet opstellen naar de burgers en hun organisaties door hun de mogelijkheid te geven zelf de initiatieven te ontwikkelen en hen daarbij te steunen. Aan het beginsel ligt de visie ten grondslag dat de staat zich dienstbaar moet opstellen en de burgers een noodzakelijke vrijheid moet laten, ook op godsdienstig terrein.10

Ook in het gereformeerde gedachtegoed wordt de vrijheid van godsdienst erkend. Kuyper ageert tegen het idee van een volkssoevereiniteit zoals geproclameerd ten tijde van de Franse Revolutie. Tegenover de volkssoevereiniteit en de staatssoevereiniteit (het staatsabsolutisme) zet hij de soevereiniteit Gods. Volgens Kuyper is elke vorm van soevereiniteit terug te leiden tot de gratie Gods. De soevereiniteit van de staat en die van maatschappelijke kringen, zoals het huisgezin, het bedrijf, de wetenschap, de kunst, etc. bestaat volgens Kuyper hieruit dat deze alleen God boven zich hebben. De maatschappelijke kringen kunnen om die redenen nooit geheel worden onderworpen aan de overheid.

Kuyper stelt dat ook de individuele mens een soevereiniteit in ‘eigen kring’ kent in de zin van de vrijheid van geweten. Ook het geweten heeft volgens Kuyper nooit een mens maar alleen God boven zich. Kuyper betoogt dat de verschillende soevereine kringen, de kerk, de staat en het individu elkaars soevereiniteit inperken:

Het communautaristische perspectief had grote invloed op de Nederlandse rechtsorde ten tijde van de verzuiling. Vanaf die periode kregen confessionele organisaties binnen de eigen kring een bepaalde mate van autonomie gegund. In het licht van de hedendaagse secularisering en individualisering zijn het principe van subsidiariteit en soevereiniteit in eigen kring haast archaïsmen. Dat neemt niet weg dat er nog steeds een minderheid bestaat die zich beroept op de vruchten van deze traditie van religieuze autonomie. Zij hechten waarde aan hun groepsidentiteit en in sommige gevallen verkiezen ze deze boven de door de staat gegarandeerde individuele grondrechten.

Het juridische begrip van godsdienst is beïnvloed door het katholieke subsidiariteitsbeginsel en het protestantse beginsel van soevereiniteit in eigen kring. We kunnen dan denken aan het recht van een kerkgenootschap (artikel 2:2 BW) of een instelling van het bijzonder onderwijs (artikel 23 Grondwet) om in de eigen statuten vast te leggen wat de godsdienstige identiteit is en welke uitingen en gedragingen hieraan verbonden zijn. Doordat het kerkgenootschap en het bijzonder onderwijs een bepaalde autonomie genieten om zelf, middels een statuut, regels te stellen hebben zij tot op zekere hoogte ook de autonomie om zelf het begrip godsdienst uit te leggen. Hierdoor kunnen bepaalde op het oog doorsnee uitingen en gedragingen een religieus karakter krijgen. Zie voor voorbeelden hiervan 2.4.

In het licht van de liberale ideologie zijn collectieve rechten die ten koste gaan van de autonomie van het individu niet wenselijk.12 Het druist in tegen het mensbeeld waarin de autonomie en de zelfbeschikking van het individu voorop staan.13 Vanuit de liberale ideologie wordt er minder belang gehecht aan de bescherming van de identiteit van een gemeenschap dan aan die van het individu.14 Wanneer de overheid kerken of bijzondere scholen bijvoorbeeld de vrijheid laat om personeel te selecteren op basis van godsdienst kan dit vanuit een liberaal perspectief een onaanvaardbare onderschikking betekenen van de autonomie van het individu aan de collectieve vrijheid van een kerk of school.15 Op basis van, onder andere, bovenstaande liberale kritiek zijn de afgelopen decennia bepaalde religieuze collectieve rechten, die passen binnen het communautaristisch perspectief begrensd. Men kan dan denken aan aantastingen van het recht van de SGP om zelf op basis van de godsdienstige grondslag de inrichting van de politieke partij (vereniging) vorm te geven, in concreto door geen vrouwen in de eigen gelederen op te nemen16 en aan het verder beteugelen van de vrijheid van het bijzonder onderwijs om eisen te stellen aan docenten en leerlingen door de anti-discriminatiebepalingen van de AWGB strikter te formuleren.17 Een ander minder in het oog springend – maar desalniettemin illustratief – voorbeeld is het onverbindend verklaren en in een later stadium afschaffen van de rechtspraak van de Commissie van Beroep van het bijzonder onderwijs. Deze kringenrechtspraak vindt zijn oorsprong in het beginsel van soevereiniteit in eigen kring en was ooit opgericht vanuit de afwijzing van overheidsinmenging in het bijzonder onderwijs.18