6.11 Aantasting rechtsvormwijziging

Een eenmaal tot stand gekomen rechtsvormwijziging kan aangetast of teruggedraaid worden. In elk geval op twee manieren kan een dergelijke rechtshandeling aangetast worden; via de weg van de constatering van nietigheid dan wel vernietigbaarheid.1 Het verlijden van de notariële akte vormt het sluitstuk van de procedure van rechtsvormwijziging. Indien aan alle overige wettelijke eisen voldaan is, komt rechtsvormwijziging tot stand door het verlijden van de akte van rechts-vormwijziging. Een juridische fusie of splitsing wordt van kracht een dag na het verlijden van de akte.2

Voor rechtsvormwijziging geeft de wet geen specifieke regeling om deze rechtshandeling aan te tasten. De wet geeft voor juridische fusie en splitsing wel een uitgebreide limitatieve mogelijkheid van aantasting van de rechtshandeling. Vernietiging werkt niet van rechtswege maar vereist een beroep op die bepaling. De mogelijkheid tot vernietiging is op twee manieren gelimiteerd, te weten in tijd en op gronden.3 Achtergrond van deze bepaling is dat een juridische fusie en een juridische splitsing zo ingrijpend moet worden geacht dat de mogelijkheid tot vernietiging zeer beperkt moet zijn in verband met de rechtszekerheid. In de eerste plaats kan er sprake zijn van vermogensvermenging.4 Nadat vermogens van twee of meer rechtspersonen in elkaar zijn geschoven, kan het lastig zijn deze weer uit elkaar te halen.5 In de tweede plaats heeft de verdwijnende rechtspersoon geen doel, leden of aandeelhouders meer. De leden en aandeelhouders zijn lid of aandeelhouder geworden van de verkrijgende rechtspersoon en het doel is opgegaan in de verkrijgende rechtspersoon. Bij juridische fusie en juridische splitsing is immers niet alleen sprake van vermogensvermenging maar ook van wijziging van aandeelhoudersschap of lidmaatschap. Hoe langer de termijn verstreken is nadat de juridische fusie of juridische splitsing van kracht is geworden, hoe lastiger zal het zijn terug te keren naar de situatie voor de juridische fusie of juridische splitsing.

Genoemde argumenten gelden niet in gelijke mate voor rechtsvormwijziging. Bij rechtsvormwijziging vindt immers geen vermogensvermenging en evenmin overgang van lidmaatschap of aandeelhouderschap plaats. Toch zou ook een dergelijke bepaling voor rechtsvormwijziging zinvol zijn vanwege het ingrijpende karakter en het feit dat terugdraaien vaak niet eenvoudig zal zijn.6 Rechtsvormwijziging van bijvoorbeeld een stichting in een besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid is evenmin een situatie die eenvoudig terug te draaien is. Behoefte bestaat aan een wettelijke regeling op dit gebied.7

Voor vernietiging van rechtsvormwijziging geldt de gewone wettelijke regeling van Boek 2 en Boek 3 BW. Als gevolg hiervan zijn de belangrijkste verschillen dat een gebrek in de procedure grond voor vernietiging oplevert bij juridische fusie en splitsing en nietigheid van de rechtshandeling rechtsvormwijziging. Daarnaast is de grond voor vernietiging van een besluit bij rechtsvormwijziging een jaar (artikel 2:15 BW) terwijl dat beperkt wordt tot een halfjaar bij juridische fusie en splitsing. Voor het overige zal een vernietiging van rechtsvormwijziging op grond van Boek 3 BW (artikel 3:44 e.v. BW) zich niet snel voordoen.

In Boek 2 BW zijn geen regels met betrekking tot de (ver)nietigbaarheid van rechtsvormwijziging opgenomen. Dat heeft tot gevolg dat de algemene bepalingen van Boek 3 BW gelden. Ik meen dat de rechtspraktijk gebaat zou zijn bij een regeling in Boek 2 BW, gelijkend op de regeling van juridische fusie en splitsing. Uitgangspunt dient vernietigbaarheid op limitatief in de wet genoemde gronden te zijn in plaats van nietigheid. Een eenduidige regeling voorkomt dat in sommige gevallen Boek 2 BW en in andere gevallen Boek 3 BW van toepassing is.

De wet geeft bij juridische fusie en splitsing aan dat een niet door de rechter vernietigde juridische fusie of splitsing geldig is.8 Deze zin suggereert dat in alle overige gevallen sprake is van een geldige juridische fusie of splitsing. Op dit uitgangspunt is naar Nederlands recht slechts één uitzondering. Bij ontbreken van een notariële akte is de juridische fusie of splitsing nietig. In alle overige gevallen is de juridische fusie of splitsing geldig.