21.2.2.5 Hoe moeten de woorden "bekend is geworden" worden begrepen? Subjectief of objectief?

Zulks geschiedde in het bekende arrest Vellekoop/Wilton Fijenoord.1 De casus was als volgt. Een pijpfitter was van 1951 tot 1973 in dienst geweest bij Wilton Fijenoord. In 1987 werd mesothelioom vastgesteld en in 1988 overleed hij daaraan. Pas negen jaar later, in 1997, dagvaardt de weduwe de scheepswerf. Haar stelling: pas in 1994 zou zij er door informatie van derden door op de hoogte zijn geraakt dat haar man door een asbestziekte is overleden. Pas toen zou zij dus de vereiste kennis hebben gehad. Fijenoord stelt dat de vordering verjaard is, omdat, als het al niet zo was dat zij reeds bij het overlijden van haar man daadwerkelijk wist dat dit door de asbestblootstelling kwam, zij toch tenminste had behóren te weten dat zulks het geval was (objectief criterium). De weduwe meent daarentegen dat de feitelijke bekendheid doorslaggevend is (subjectief criterium). De Hoge Raad oordeelt:2 "[Het onderdeel] strekt ten betoge dat de Rechtbank blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting, voor zover in haar [overwegingen] besloten ligt het oordeel dat voor bekendheid met de aansprakelijke persoon in de zin van artikel 3:310 lid 1 BW voldoende is dat de benadeelde met de desbetreffende persoon bekend is of redelijkerwijs bekend had behoren te zijn (objectief/normatief criterium) en derhalve niet vereist is dat de benadeelde (daadwerkelijk) met de aansprakelijke persoon bekend is (feitelijk/subjectief criterium). (...) Bij de beoordeling van het onderdeel moet het volgende worden vooropgesteld. Voor zover hier van belang bepaalt artikel 3:310 lid 1 BW dat een rechtsvordering tot vergoeding van schade verjaart door verloop van vijf jaren na de aanvang van de dag, volgende op die waarop de benadeelde zowel met de schade als met de daarvoor aansprakelijke persoon bekend is geworden. Aangenomen moet worden dat, mede gelet op de tekst van deze bepaling, het criterium "bekend is geworden" subjectief moet worden opgevat. Het komt er dus op aan dat degene die zich op voormelde verjaringstermijn beroept, stelt en zonodig bewijst dat de benadeelde daadwerkelijk bekend was met de schade en met de daarvoor aansprakelijke persoon."

Zulks bepaalde de Hoge Raad in het vervolg van zijn evengeciteerde overwegingen in Vellekoop/Wilton Fijenoord:3 "Dat [het aankomt op daadwerkelijke bekendheid — JLS] neemt evenwel niet weg dat de rechter, indien de benadeelde zulks betwist, die bekendheid zal kunnen afleiden uit bepaalde ten processe gebleken feiten en omstandigheden. De rechter zal in een zodanig geval tot de slotsom kunnen komen dat op grond van die feiten en omstandigheden voorshands, dat wil zeggen behoudens door de benadeelde te leveren tegenbewijs, moet worden aangenomen dat de benadeelde daadwerkelijk bekend was met de schade en de daarvoor aansprakelijke persoon."

Precies die situatie achtte de Hoge Raad in deze zaak aan de orde. De rechtbank had vastgesteld dat er een "patiënt formulier" was uit 1987 waarop staat dat de patiënt is ingelicht over de kwaal en dat onder "commentaar" is ingevuld: "scheepswerf'. Onder andere die informatie had bij de rechtbank het vermoeden doen postvatten dat bekendheid met schade en aansprakelijke persoon bestond. Hoewel dus de Hoge Raad het voor de werknemer gunstige subjectieve criterium aanvaardde, liep het voor hem (lees: zijn erfgenamen) toch nog slecht af.

Deze kwestie kwam aan de orde in HR 24 januari 2003 (BASF).4 De feiten waren de volgende. Een man is vanaf 16 februari 1981 tot 1 december 1993 in dienst bij een rechtsvoorgangster van BASF. Hij is in die periode als "inktvoorbereider" betrokken bij het vervaardigen van drukinkt. Vanaf 25 maart 1991 is hij arbeidsongeschikt; hij vordert uit dien hoofde inkomensschade en smartengeld. De werknemer heeft aan zijn vordering ten grondslag gelegd dat BASF is tekortgeschoten in het treffen van maatregelen ter voorkoming van schade aan zijn gezondheid als gevolg van zijn werkzaamheden. BASF heeft hem in onvoldoende mate beschermd tegen blootstelling aan oplosmiddelen.

BASF heeft zich op het standpunt gesteld dat de vordering is verjaard. BASF meent dat er bekendheid was met het causaal verband tussen onrechtmatige daad en schade in 1988, terwijl pas in december 1995 gestuit is. BASF heeft in dat verband gewezen op een brief van de huisarts van de werknemer aan een collega-arts, gedateerd 27 december 1988 waarin is vermeld: "(...) zag ik vanmorgen ivm. klachten over duizeligheid, verkoudheid, denkstoornissen etc. Hij (...) wijt zijn klachten aan de chemicaliën waarmee hij kontakt heeft." Aldus wil BASF de opvatting ingang doen vinden dat de werknemer reeds in december 1988 met zijn schade bekend was.

Hiertegen heeft de werknemer aangevoerd dat hij vanuit zijn "lekenverstand" bij zijn huisarts wel eens heeft "geopperd" of er geen verband zou bestaan tussen de blootstelling aan bepaalde stoffen op zijn werk en zijn klachten. Zijn huisarts legde dat verband aanvankelijk niet. Pas op 15 december 1992 (veel minder dus dan vijf jaar voor de aansprakelijkstelling in 1995) heeft een neuroloog het verband medisch vastgesteld. De werknemer stelt zich op het standpunt dat pas in 1992 van bekendheid sprake was en dat daarom in 1995 nog tijdig gestuit kon worden.

De aldus opkomende vraag welke mate van zekerheid vereist is wil sprake zijn van "bekend is geworden" wordt door de Hoge Raad als volgt beantwoord:5 "Het enkele vermoeden van het bestaan van schade is onvoldoende om aan te nemen dat sprake is van daadwerkelijke bekendheid met de schade. Als sprake is van lichamelijke klachten waarvan de herkomst niet zonder meer duidelijk is, kan van daadwerkelijke bekendheid met de schade pas sprake zijn wanneer met voldoende mate van zekerheid is vastgesteld waardoor de klachten zijn ontstaan. In het algemeen zal deze vereiste mate van zekerheid — die niet een absolute zekerheid behoeft te zijn — pas aanwezig zijn wanneer deze oorzaak door te dier zake deskundige artsen is gediagnosticeerd".

In zijn arrest van 27 mei 20056 oordeelde de Hoge Raad, na de relevante passages uit het Saelman-arrest te hebben herhaald (in het Saelman-arrest herhaalde de Hoge Raad ook zijn BASF-beslissing), dat de benadeelde pas de vereiste kennis had "in de loop van 1988, toen hij het gehele medische dossier had ontvangen".

Onbeantwoord blijft begrijpelijkerwijze in het BASF-arrest de vraag wat onder daadwerkelijke bekendheid moet worden verstaan ten aanzien van andere feiten dan lichamelijke klachten. Het oordeel van de Hoge Raad over het begrip "bekend is geworden" in geval van lichamelijke klachten laat zich moeilijk extrapoleren, doordat de Hoge Raad niet expliciteert waarom in geval van lichamelijke klachten onder daadwerkelijke bekendheid moet worden verstaan: gediagnosticeerd door een arts. De Hoge Raad voert met andere woorden niet een redenering die zich analoog op afwijkende gevallen laat toepassen.

Hiervoor8 is uiteengezet dat "bekendheid" subjectief moet worden opgevat, in die zin dat het erom gaat wat de benadeelde daadwerkelijk wist; er is geen ruimte hem bepaalde kennis door objectivering toe te dichten. Zolang de benadeelde niet weet dat hij zich tot de debiteur in enig opzicht juridisch verhoudt doordat hij niet weet dat die ander jegens hem onrechtmatig heeft gehandeld, is die regel heel goed te begrijpen.

Bijvoorbeeld: iemand wordt onrechtmatig aangereden door een automobilist, raakt gewond, maar slaagt er nog wel in het kenteken van de auto te noteren. Aanvankelijk wenst hij geen juridische actie te nemen, en achterhaalt hij dus de identiteit van de dader niet. Zes jaar later bedenkt hij zich en achterhaalt de naam via een telefoontje naar de politie alsnog. Met de aansprakelijke persoon was hij nog niet eerder daadwerkelijk bekend. Toch is er veel voor te zeggen die bekendheid reeds ten tijde van het ongeval te veronderstellen.9 Een ander voorbeeld: een cliënt hoort van zijn belastingadviseur dat deze een fout heeft gemaakt. Omdat de relaties goed zijn, zoekt hij niet uit of er schade is. Als zes jaar later de verhoudingen zijn verslechterd laat hij de schade alsnog begroten en blijkt deze aanzienlijk te zijn. Ook hier is men geneigd te oordelen dat de benadeelde op het moment van bekend worden met de fout, of in ieder geval kort daarna, tevens geacht moet zijn met de schade bekend te zijn.

A-G Hartkamp lijkt zich in zijn Conclusie voor HR 20 april 200110 tegen enige onderzoeksplicht te keren. In dat arrest was de vraag aan de orde of het begrip bekendheid van art. 3:311 BW objectief dan wel subjectief moet worden opgevat (zoals die vraag in het kader van art. 3:310 BW al aan de orde was geweest in het hiervoor11 bespoken Vellekoop/ Wilton Fijenoord). Hartkamp schrijft: "Niet kan worden gezegd dat een subjectief criterium niet in het stelsel van de wet zou passen. Enerzijds komt dat criterium ook elders voor (zie het genoemde art. 3:52 BW), anderzijds vormt de lange termijn een objectief "vangnet". Ik ben er daarom geen voorstander van om bij de korte termijn een onderzoeksplicht waar een objectief criterium op neer zou komen - aan te nemen".