8.4 Derde stap: meer zaaksoverstijgende gedachtevorming en controle door de bestuursrechter

Het openstellen van rechtstreeks beroep tegen bestuursregelgeving en de intensivering van het ‘rechtsstatelijke perspectief’ op algemeen belang acties alsmede de praktijk van ambtshalve toetsing door de bestuursrechter, zijn eerste stappen die in de bestuursrechtspraak gezet kunnen worden om de naleving van het recht en de daarin besloten liggende rechtsstatelijke uitgangspunten door bestuursorganen te verbeteren, en te komen tot een evenwichtiger systeem van macht en tegenmacht tussen bestuursrechter en openbaar bestuur. Die stappen zijn echter ingekapseld in een procedure die tegenwoordig voornamelijk draait om de bescherming van individuele belangen (het eerste niveau van belangenbescherming in deze procedure) of bovenindividuele belangen (het tweede niveau van belangenbescherming in deze procedure). Het derde en ‘hoogste’ niveau van belangenbescherming in de bestuursrechtelijke beroepsprocedure, te weten het algemene rechtsstatelijke belang van het bewaken van rechtmatig bestuur, wordt hierbij op een meer indirecte wijze beschermd. Dit niveau van belangenbescherming is daardoor nog onvoldoende afgedekt.

In het navolgende worden daarom enkele mogelijkheden binnen de bestuursrechtspraak verkend die het hoogste en meer contextuele niveau van belangenbescherming op een directere manier voeding kunnen geven. Hierbij gaat het onder meer om de bescherming van de eis van bestuur conform wet en recht, daarmee verband houdend democratische uitgangspunten voor bestuurshandelen, het systeem van checks and balances in het kader van de trias politica, en het bevorderen van de preventieve en opvoedkundige werking van de beroepsprocedure. Overigens is een positief bijeffect van de bij deze benadering te bespreken mogelijkheden dat ze een tegenhanger zijn van de huidige sterk pragmatische en soms zelfs bedrijfsmatige benadering van de afhandeling van beroepen binnen de bestuursrechtspraak zelf. Dit is een - vanuit het perspectief van dit onderzoek - belangrijk minder gunstig kenmerk van de procedure bij de bestuursrechter, naast onder meer de al eerder besproken niet representativiteit van het zaaksaanbod (zie paragraaf 8.1.2).