3.2.6 Verdere ontwikkeling van de disculpatiegronden en het verwijtbaarheidsvraagstuk (tot en met 1945)

Het belang van de (mate van) verwijtbaarheid werd langzaam maar zeker verder uitgebouwd langs de lijnen van het strafrechtelijke beginsel ‘geen straf zonder schuld’. In 1918 werd voor de rechter de mogelijkheid geopend om de verhoging achterwege te laten als er sprake was van een te lage schatting te goeder trouw.1 De discretionaire bevoegdheid van de minister bij ‘dwaling’ en ‘verschoonbaar verzuim’ werd zodoende uitgebreid naar alle gevallen van goede trouw. Enige tijd later werd de bevoegdheid om de wettelijke verhoging bij goede trouw achterwege te laten zowel voor de inkomstenbelasting als voor de vermogensbelasting ook toegekend aan de inspecteur, zodat een afzonderlijke rechtsgang niet langer noodzakelijk was.2

In 1944 werd de verhoging bij navordering in een nieuw jasje gegoten.3 In de eerste plaats werd de strafmaat verlaagd: de factor van de verhoging was niet langer 4, maar 1 (de standaardverhoging werd dus beperkt tot 100 % van het nagevorderde bedrag). In de tweede plaats kwam er een wettelijke disculpatie: als aannemelijk was dat het niet door opzet of grove onachtzaamheid kwam dat te weinig belasting was geheven, dan verviel de verhoging. Het systeem van ‘ja, tenzij goede trouw’ werd dus vervangen door een systeem van ‘ja, tenzij geen kwade trouw’. Daarbij werd die kwade trouw ingekleurd met de begrippen ‘opzet’ en ‘grove onachtzaamheid’. Enerzijds bleef de straftoemeting dus forfaitair (van een echte, individuele straftoemeting die rekening houdt met alle omstandigheden van het geval was geen sprake). Anderzijds had de mate van verwijtbaarheid aan het einde van de Tweede Wereldoorlog wél een prominente plaats ingenomen bij het opleggen van de verhoging, zij het als disculpatiegrond.