3.2.2.3 De wet van 1841

Door het echec van het wetsvoorstel 1825 was men genoodzaakt om door te werken met de Franse wet van 1810. Er werd op basis van die wet ook daadwerkelijk onteigend. Voor voorbeelden verwijs ik naar Sluysmans & Procee. 1Toch begon die wet steeds meer te wringen; de wet was geschreven in een denkwereld waarin ‘des keizers wil wet was’. Dat principe ging echter, in het Nederland van begin 19^e eeuw, niet meer op. Een destijds beroemd onteigeningsadvocaat en later minister van Justitie, Donker Curtius, verwoordde dit op treffende wijze in een pleitrede voor de Utrechtse rechtbank.

Na de grondwetswijziging van 1840 werd bij Koninklijke boodschap van 11 maart 1841 een nieuwe ontwerp-onteigeningswet aangeboden aan de Tweede Kamer. Die wet werd betrekkelijk makkelijk aangenomen en vastgesteld bij de wet van 29 mei 1841.3 De eerste onteigeningswet van Nederlandse makelij was daarmee een feit. De wet voldeed aan de vereisten die de Grondwet verlangde, al werd door critici geponeerd dat de wet de facto weinig vernieuwend was ten opzichte van de Franse voorganger.4

Interessant in het kader van de deskundigenadvisering is dat er voorgoed afstand werd genomen van de facultatieve inzet van deskundigen. Art. 10 Ow 1841 stipuleerde namelijk:

Blijkens de Memorie van Toelichting was de bedoeling van het artikel dat de rechtbank dadelijk en in ieder geval deskundigen zou benoemen, zonder dat de rechtbank aan hun advies gebonden was. 5Een verschuiving van facultatief naar imperatief. De precieze reden voor de verandering bleef bij de parlementaire behandeling onbelicht. Bij de beraadslaging wenste één kamerlid de Belgische tegenhanger van deze bepaling te implementeren.6 Die bepaling kende een waardering in loco, ter plaatse dus, door de deskundigen onder verplichte aanwezigheid van een rechter-commissaris.7 De overige leden meenden echter dat de verplichte aanwezigheid niet van de rechter-commissaris gevergd kon worden.8

Meer commotie bestond er over de taakomschrijving van deskundigen. Het parlement was van mening dat het ‘eigenaardige’ woord ‘goederen’ in de wettekst vervangen moest worden door ‘schade’.9 Daardoor zou de wettekst deskundigen opdragen de schade te waarderen in plaats van de goederen. De regering toonde zich echter standvastig:

De regering was duidelijk in de door haar beoogde taakverdeling: de deskundigen waarderen (taxeren) de te onteigenen goederen,11 de rechter begroot de schade. De wet van 1841 was overigens bepaald geen onomstreden bestaan gegund. De meeste kritiek richtte zich op de vele formaliteiten en beroepsmogelijkheden waardoor onteigeningsprocedures erg lang duurden.12 Dat was een enorme doorn in het oog voor menig onteigenaar en bovendien hinderlijk in een toch al traag industrialiserend Nederland.13 Een lang bestaan was de onteigeningswet van 1841 dan ook niet gegund.