6.4.7.3 Overschrijding van de redelijke termijn

Op grond van artikel 6 van het EVRM en artikel 14 van het IVBPR moet berechting plaatsvinden binnen een redelijke termijn. Als deze redelijke termijn wordt overschreden, kan er volgens het EHRM reden zijn om de straf te verminderen.1 In navolging van het EHRM heeft de Hoge Raad vervolgens vuistregels geformuleerd voor matiging naar aanleiding van overschrijding van de redelijke termijn.2

De doelen van een voortvarende behandeling van een straf- of boetezaak zijn vrij divers. De strafkamer van de Hoge Raad verwees daarbij op 3 oktober 2000 onder andere naar het voorkomen van een onredelijk lange dreiging van een strafvervolging, de preventieve werking van bestraffing, de belangen van eventuele slachtoffers en verbleking van herinneringen van getuigen.3 Deze doelen kunnen echter bezwaarlijk in verband worden gebracht met het doel van de strafvermindering. In de strafrechtelijke literatuur is dan ook wel eens uitgesproken dat de “sanctievermindering [...] evenmin als echte oplossing [mag] worden gezien; het is slechts een onbevredigende compensatie voor een overschrijding die te betreuren blijft.”4

Deze uitspraak geeft echter tegelijkertijd aan wat wél als doel van de strafvermindering kan worden gezien, namelijk schadevergoeding. Door de niet te verklaren overschrijding van de redelijke termijn is de verdachte te lang blootgesteld aan de dreiging van de strafvervolging. Deze onrechtmatige overheidsdaad noopt tot vergoeding van de schade die de verdachte als gevolg van deze overschrijding heeft opgelopen. Deze schadevergoedingsgedachte volgt ook uit de visie van de belastingrechter, inhoudende dat wanneer de termijnoverschrijding alleen de boete betreft compensatie alleen plaatsvindt door middel van matiging en niet (ook) door een afzonderlijke vergoeding van de immateriële schade.5

Op 17 juni 2008 kwam de strafkamer van de Hoge Raad met enkele vuistregels omtrent strafmatiging in verband met overschrijding van de redelijke termijn bij de Hoge Raad zelf.6 Kort daarna volgde de belastingkamer van de Hoge Raad deze vuistregels voor wat betreft de bestuurlijke boeten:

Vervolgens is in het BBBB een verwijzing opgenomen naar dit arrest van de belastingkamer (zie paragraaf 6, lid 4) waardoor onderstreept wordt dat de inspecteur bij overschrijding van de redelijke termijn – ongeacht de fase waarin de boetebeoordeling zich bevindt – deze vuistregels heeft te hanteren.

Op 2 juli 2009 heeft het Hof Amsterdam8 een verfijning aangebracht op de vuistregels van de Hoge Raad:

Deze uitgangspunten zijn op bepaalde punten soepeler dan de vuistregels van de Hoge Raad. Zo wordt niet alleen eerder aan matiging toegekomen, namelijk al vanaf € 200 in plaats van € 1.000, maar ook zijn de maximale matigingsbedragen hoger.

Opgemerkt wordt dat de matiging op grond van overschrijding van de redelijke termijn plaats moet vinden met betrekking tot het bedrag van de boete zoals dit is komen vast te staan na het ‘passend en geboden’-oordeel. Dit betekent dat de procentuele korting wordt berekend over de boete, nadat alle andere strafbeïnvloedende omstandigheden zijn verdisconteerd. Als bijvoorbeeld een vergrijpboete van 100% met 50% moet worden verminderd in verband met omkering van de bewijslast (zie hierna) en eveneens met 20% voor overschrijding van de redelijke termijn, dan bedraagt de boete uiteindelijk niet 30% (100% - 50% - 20%) maar 40% (100% - 50% = 50%. 20% van deze 50% is 10%).11

Zoals ik hiervoor reeds vermeldde, gaan de strafkamer en de belastingkamer van de Hoge Raad uit van dezelfde uitgangspunten voor matiging van boeten bij overschrijding van de redelijke termijn. Beide hanteren bijvoorbeeld vergelijkbare percentages voor een te vergelijken mate van termijnoverschrijding en beide gaan uit van een maximale vermindering van € 2.500.

Daarnaast besteedt de strafkamer van de Hoge Raad aandacht aan enkele bijzondere aspecten van het strafrechtelijke sanctiestelsel, zoals de mogelijkheid van voorwaardelijke bestraffing en de cumulatie van hoofdstraffen.

In geval van cumulatie van hoofdstraffen heeft de strafkamer beslist dat de straffen verminderd worden naar de volgorde van artikel 9 Sr. Dit betekent dat bij meer dan een hoofdstraf de vermindering alleen betrekking heeft op de zwaarste hoofdstraf.12 Aangezien de geldboete de lichtste hoofdstraf is, zal deze dus alleen voor matiging in aanmerking komen als de geldboete de enige hoofdstraf is.

Daarnaast dient volgens de strafkamer een vermindering van de straf alleen te zien op het onvoorwaardelijke gedeelte van de straf. Als bij een enkelvoudige geldboete een gedeelte voorwaardelijk wordt opgelegd, dan wordt in geval van overschrijding van de redelijke termijn het betreffende percentage dus slechts berekend over het onvoorwaardelijke gedeelte van de geldboete.

Het bestuurlijke boeterecht kent noch punitieve alternatieven voor de bestuurlijke boete noch de mogelijkheid van voorwaardelijke bestraffing. Deze aspecten spelen dus geen rol bij het bepalen van de hoogte van de schadevergoeding voor overschrijding van de redelijke termijn.