3.2.2.4 Lidstaataanspralcelijkheid

De derde mogelijkheid op grond waarvan het Europese recht doorwerkt in de nationale rechtsorde is de mogelijkheid om de lidstaat aansprakelijk te stellen voor de schade als gevolg van een schending van het Europese recht.1 Deze mogelijkheid komt pas aan de orde indien Eu-conforme interpretatie en rechtstreekse werking van het Eu-recht niet mogelijk is.2 Uit de jurisprudentie van het Hof van Justitie blijkt dat wil sprake zijn van aansprakelijkheid aan drie voorwaarden moet zijn voldaan.3 In de eerste plaats geldt de eis dat de door de lidstaat geschonden norm ertoe strekt om rechten aan particulieren toe te kennen.4 Het lastige daarbij is dat normen in de Europese subsidie-regelgeving in veel gevallen zijn geschreven voor de relatie tussen de lidstaat en de Europese Commissie, en zodoende de rechten van particulieren slechts indirect raken.5 Een voorbeeld biedt de in de Commissiebeschikkingen inzake de migratiefondsen neergelegde verplichting voor de lidstaat om de ingediende subsidieaanvragen op kwaliteit te beoordelen.6

In de tweede plaats moet de schending voldoende gekwalificeerd zijn. Hoewel het uiteindelijk aan de nationale rechter is om te bepalen of sprake is van een voldoende gekwalificeerde schending, volgt uit de jurisprudentie van het Hof van Justitie dat rekening moet worden gehouden met alle relevante aspecten.7 Voor zover het Eu-recht de lidstaat een zekere beoordelingsmarge laat bij de uitvoering van het Eu-recht, moet sprake zijn van een kennelijke en ernstige schending van de grenzen van deze marge.8 In dat kader is van belang de mate van duidelijkheid en nauwkeurigheid van de geschonden regel van Eu-recht; de omvang van de keuzeruimte/beoordelingsmarge; de vraag of de schending of de veroorzaakte schade opzettelijk is geschied; de vraag of sprake is van een verschoonbare rechtsdwaling en ten slotte de vraag of de Europese instellingen door hun handelwijze hebben bijgedragen aan de schending.9 Bestaat een dergelijke beoordelingsmarge niet, bijvoorbeeld omdat het Hof van Justitie reeds heeft uitgemaakt dat sprake is van een verdragsinbreuk, dan levert de schending als zodanig een voldoende gekwalificeerde schending op.10 De invulling die het Hof in de jurisprudentie heeft gegeven aan het criterium 'voldoende gekwalificeerde schending' komt er in feite op neer dat moet worden bezien of de lidstaat te goeder trouw heeft kunnen menen dat een bepaalde maatregel niet in strijd was met het EUrecht.11

Ten derde dient een rechtstreeks verband te bestaan tussen de schending en de geleden schade. Dit causale verband moet voldoende direct zijn.12 Het is in beginsel aan de nationale rechter om de aanwezigheid van causaal verband vast te stellen.13

Uit de jurisprudentie van het Hof van Justitie blijkt dat het beginsel van lidstaataansprakelijkheid geldt voor alle gevallen van schending van het EUrecht door een lidstaat, ongeacht het orgaan van de lidstaat waaraan de schending is toe te rekenen.14 Het betreft in ieder geval, maar niet uitsluitend, de wetgever,15 nationale uitvoeringsorganen,16 waaronder decentrale overheden17 en zelfstandige bestuursorganen,18 en de rechterlijke macht.19 Ook private ondernemingen kunnen aansprakelijk worden gesteld, voor zover zij publiekrechtelijke bevoegdheden uitoefenen.20

De effectuering van het beginsel van lidstaataansprakelijkheid geschiedt door middel van het nationale (proces)recht.21 Dit nationale (proces)recht dient wel te voldoen aan de nog te bespreken beginselen van gelijkwaardigheid en doeltreffendheid.22