De geschillenregeling ten gronde (VDHI nr. 108) 2011/III.3.2.c:III.3.2.c Categorisering van gevallen

De geschillenregeling ten gronde (VDHI nr. 108) 2011/III.3.2.c

III.3.2.c Categorisering van gevallen

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.

De uittredende aandeelhouder moet bewijzen dat hij in zijn rechten of belangen benadeeld wordt en dat deze benadeling te wijten is aan het gedrag van zijn medeaandeelhouder.1 Vele scenario's zijn denkbaar. In de literatuur zijn diverse categorieën onderscheiden.2 In de praktijk blijkt echter dat de situaties niet zo strikt te scheiden zijn. Vaak is er een samenstel van gedragingen die tot uittreding aanleiding geven. De zaak kan dan in meer dan één categorie ondergebracht worden.3 Er is een zekere mate van overlap.

Niettemin is uit de jurisprudentie een aantal standaardsituaties te destilleren. Het startpunt (en eindpunt) van de problemen is de verstoorde verhouding tussen de partijen. Dit komt in iedere uitspraak expliciet terug.4 Baseert een aandeelhouder daarbij zijn uittreding op de hiernavolgende feiten en omstandigheden, dan volgt in beginsel zijn uittreding.5

(1) Degradatie van betrokkenheid als gevolg van gewijzigde omstandigheden

De eerste categorie duid ik aan met de degradatie van betrokkenheid als gevolg van gewijzigde omstandigheden.6 Het aandeelhouderschap wordt nader ingekleurd door de wijze waarop de aandeelhouders bij de vennootschap betrokken zijn. Door (bewust) handelen van de ene aandeelhouder wijzigt vervolgens de betrokkenheid van de andere aandeelhouder. Laatstgenoemde krijgt hierdoor een andere, meer inferieure positie in de vennootschap. De wijze waarop aandeelhouders hun samenwerking ooit vorm hebben gegeven, is derhalve aangepast. De ene aandeelhouder is nu meer ondergeschikt aan de ander dan voorheen het geval was. Omdat de samenwerking niet meer is zoals partijen beoogden, geven de gewijzigde omstandigheden aanleiding tot uittreding.7

Het gros van de uittredingszaken valt onder deze eerste categorie. De aandeelhouders hebben bewust voor elkaar gekozen in verband met elkaars persoonlijke kwaliteiten. De bij de vennootschap betrokkenen zijn in deze gevallen vaak niet alleen aandeelhouder, maar ook bestuurder (en werknemer). Zeggenschap en kapitaalverschaffing zijn met elkaar verweven. De verhoudingen raken in de loop der tijd verstoord en de samenwerking stokt. Vervolgens wordt één van de betrokkenen ontslagen als bestuurder. De specifieke verbondenheid met de vennootschap is nu deels verbroken. De ontslagen aandeelhouder heeft slechts een minderheidspakket en kan geen vuist maken tegen de meerderheidsaandeelhouder of het blok in de aandeelhoudersvergadering. Zijn stem gaat verloren. Op zijn vragen om informatie komt bijvoorbeeld geen antwoord. Omdat zijn aandelen feitelijk onverkoopbaar zijn, is zijn positie al snel te kwalificeren als een benarde positie. De uittredingsvordering ligt voor toewijzing gereed.8 Een variant is de familieverhouding waarbij alle broers van kind af aan werken in het bedrijf, gelijkelijk de aandelen van vader verdelen en allen zitting nemen in het bestuur.9 De basis van gelijkheid en broederschap is dan het uitgangspunt.

De Hooymans-casus is hiervoor illustratief.10 De rechtbank verwoordde treffend: 'De rechtbank acht de vordering tot gedwongen overname van de aandelen toewijsbaar. Toen de drie broers (Wim, Hennie en Geert, CB) samen aandeelhouder en directeuren van de vennootschappen werden, was de bedoeling kennelijk, dat zij ieder een gelijke machtsbasis kregen: hun aandeelhouderschap als kapitaalsmacht, en hun directielidmaatschap als bestuurlijke macht, onherroepelijk met elkaar verweven in de totale macht van telkens die broer, gelijk met die van de andere broers. Dit aandeelhouderschap kon daarom niet alleen begrepen worden als kapitaalverschaffing puur omwille van de revenuen. Toen nu Wim en Hennie in eendrachtige samenwerking Geert als directeur ontsloegen, ontnamen zij deze laatste aan zijn aandeelhouderschap het complement van het directeurschap, waardoor dit aandeelhouderschap voor hem zijn oorspronkelijke betekenis in samenhang met dat complement verloor, en ten zeerste werd gedegradeerd. Geert was zijn macht op het niveau van de directie kwijt, en moest vrezen, dat zijn broers hem op het niveau van het aandeelhouderschap zouden negeren of in ieder geval overstemmen. Hierdoor werd Geert zodanig in zijn belangen als aandeelhouder geschaad dat het voortduren van zijn aandeelhouderschap in redelijkheid niet meer van hem gevergd kon worden. En nu kan het wellicht wel zijn, dat Wim en Hennie gegronde redenen hadden om Geert te ontslaan aangezien hij disfunctioneerde. Doch dat neemt niet weg dat zij hem op deze wijze tevens ten zeerste in zijn aandeelhouderschap troffen, en daar gaat het in casu om, en niet om de kwestie van schuld of onschuld.'

De OK honoreerde dit standpunt van de rechtbank. Het ontslag als bestuurder leidde tot een 'degradatie van het aandeelhouderschap' wat de aandeelhouder niet behoefde te dulden. Hij mocht uittreden.11 De casus van de gebroeders Hooymans is een schoolvoorbeeld van de gewijzigde omstandigheden waarna een minderheidsaandeelhouder door de stemverhoudingen in een benarde positie geraakt.12

Het vreemde is dat het ontslag als bestuurder niet als onredelijk bestempeld hoeft te worden.

Een goed voorbeeld op dit punt is de casus van Newton 21.13 De minderheidsaandeelhouder Van Meer was met onmiddellijke ingang als statutair directeur ontslagen en geschorst. De vraag of dit ontslag arbeidsrechtelijk kennelijk onredelijk was, lag nog open. Het vennootschapsrechtelijke ontslagbesluit werd door Van Meer niet (eens) aangevochten. Hij vorderde zijn uittreding en stelde dat, naast het ontslag, hem door de andere aandeelhouders noodzakelijke informatie over het reilen en zeilen van de vennootschap werd onthouden. De rechtbank Breda wees zijn vordering toe.

De meerderheidsaandeelhouder kan voor het ontslag van een bestuurder stemmen, terwijl de (arbeidsrechtelijke) grond voor een dergelijk stemgedrag volledig ontbreekt. De aandeelhouder doet in zo'n geval niets anders dan gebruik maken van zijn stemrecht. Bij deze eerste categorie is dus zichtbaar dat van verwijtbaar gedrag van een aandeelhouder tegen wie de uittredingsvordering is ingesteld, geen sprake hoeft te zijn.

Ik vind het een moeilijk te verteren gedachte dat voor toewijzing van de uittredingsvordering de gedragingen niet per se verwijtbaar behoeven te zijn. Een aandeelhouder kan zich dus gedwongen zien de aandelen van een ander over te nemen, waarbij hij mogelijk diep in de buidel moet tasten en gedwongen wordt te betalen, terwijl hem niet direct 'blaam' treft. Dit acht ik niet juist. Een 'brandschone' aandeelhouder moet niet tot betaling gedwongen worden. Een zekere mate van verwijtbaarheid moet volgens mij aanwezig zijn. De benarde positie van de ene aandeelhouder moet een gevolg zijn van het verwijtbaar handelen van de ander.

Mijns inziens is ontslag als bestuurder sec dus niet voldoende. De aandeelhouder raakt dan niet direct in een benarde positie. Voor uittreding zijn bijkomende omstandigheden nodig, zoals het onthouden van de aandeelhouder toekomende informatie.14 Deze omstandigheid moet vervolgens de andere aandeelhouders zijn aan te rekenen.

Uit de rechtspraak vloeit voort dat het niet enkel gaat om de degradatie van betrokkenheid als gevolg van gewijzigde omstandigheden, maar ook om de verstoorde verhoudingen. Welke van de twee er zich het eerst manifesteert, doet eigenlijk niet ter zake. De samenwerking tussen de betrokkenen stokt en overleg leidt tot niets. De aandeelhouders zetten dan de hakken in het zand en blokkeren de besluitvorming of 'misbruiken' hun meerderheidspositie in de aandeelhoudersvergadering door de minderheidsaandeelhouder als bestuurder te ontslaan. De omstandigheden zijn gewijzigd en de verstoorde verhouding is een feit.

(2) Verwijtbaar onrechtmatig handelen

De tweede categorie ziet op gedrag van de medeaandeelhouder dat is te kwalificeren als verwijtbaar onrechtmatig handelen. Het antwoord op de schuldvraag wijst de aandeelhouder aan die de aandelen moet overnemen. Uit de jurisprudentie komt een kleurrijk beeld naar voren.15 Zo is de vennootschap oneigenlijke concurrentie aandoen verwijtbaar.

De architecten van Architektenburo maakten het wel erg bont: 'Het oprichten en instandhouden van een zogenoemde nevenvennootschap, waaraan een op de naam van de vennootschap gelijkende naam is gegeven en die kantoorhoudt op hetzelfde adres als de vennootschap en het laten verrichten door de nevenvennootschap van werkzaamheden ter uitvoering van de door de vennootschap verkregen opdrachten (...).' De OK kwalificeerde een en ander als 'geïncrimineerde gedragingen.16

(3) Gedrag in strijd met vennootschapsrechtelijke regels

De derde soort gedragingen die ik onderscheid, zouden eveneens te scharen zijn onder de vorige categorie. Omdat deze gedragingen echter specifiek verband houden met de vennootschapsrechtelijke inkleding van de samenwerking, acht ik de kwalificatie als een aparte groep gerechtvaardigd. Bovendien is de onrechtmatigheid niet in elk geval evident.17 Het gaat in deze categorie om gedrag in strijd met vennootschapsrechtelijke regels, neergelegd in de wet of de statuten.18

Is de blokkeringsregeling vormgegeven als een aanbiedingsregeling, waarbij het de aandeelhouders vrijstaat de aangeboden aandelen te weigeren, dan is het niet aanvaarden van de aangeboden aandelen natuurlijk niet een gedraging die laakbaar is en uittreding rechtvaardigt.19 Handelen in strijd met de redelijkheid en billijkheid (van art. 2:8 BW) leidt wél tot de uitkomst dat uittreding is toegestaan.

Het voor eigen rekening handelen in koeienembryo's werd aandeelhouder Ramp (sic) fataal. Net als Lensen hield hij de helft van de aandelen in de vennootschap Holstar, beiden waren tevens bestuurder. Al na twee jaar ging Ramp concurrerende activiteiten ontwikkelen door buiten het verband van de vennootschap ook de embryomarkt op te gaan. De OK stelde dat de omzet en de winst van Holstar juist behaald moesten worden door de loyale inzet van beide directeuren/aandeelhouders Ramp en Lensen. Het ging niet aan dat Ramp vervolgens de samenwerking abrupt feitelijk beëindigde en de activiteiten, die hij tot dan in het kader van de vennootschap bedreef, voor zichzelf was gaan bedrijven. Deze volle concurrentie met de vennootschap was jegens de vennootschap en jegens de andere aandeelhouder Lensen in strijd met de redelijkheid en de billijkheid. Het ontbreken van een non-concurrentiebeding deed hieraan niet af. De uittredingvordering van Lensen werd toegewezen.20

Uit de uitspraak inzake Ramp/Lensen volgt dat de OK in dit geval concurrentie met de vennootschap ziet als een gedraging in strijd met de redelijkheid en billijkheid. Annotator Van den Ingh plaatst een kanttekening bij deze opvatting, omdat concurrentie niet onder de werkingssfeer van de interne regel van art. 2:8 BW zou vallen.21 Echter, de omstandigheden dat de persoonlijke betrokkenheid van de aandeelhouders was vereist voor de omzet en winst van de vennootschap en de BV dus duidelijk het karakter van een samenwerkingsverband had, brengen mee dat de loyaliteitsverplichtingen zwaarder wegen. De OK had overigens — onder verwijzing naar het twee jaar eerder gewezen arrest Architektenburo — buiten de discussie over de reikwijdte van art. 2:8 BW kunnen blijven door simpelweg te toetsen aan het criterium van art. 2:343 BW. Concurrentie is dan voldoende voor uittreding.

Ook het met voeten treden van de rechten van een aandeelhouder kan uittreding tot gevolg hebben. De grootaandeelhouder die tevens bestuurder is, dient zorgvuldig met de minderheidsaandeelhouder om te gaan. De vergader- en informatierechten die een aandeelhouder heeft, behoren te worden nageleefd. Ook het jarenlang niet uitkeren van dividend kan als omstandigheid bijdragen aan de toewijzing van de uittredingsvordering.22

Het gedrag van de 75%-grootaandeelhouder (tevens enig bestuurder) van Van Butsen Vastgoed en Schepen BV kwalificeerde Slagter als 'beneden ieder peil'. Naast het jarenlang bewust negeren van de aanwezigheid van de 25%-aandeelhouder, was het `leegpompen' van de BV door het overhevelen van de activa en activiteiten naar een enkel aan hem toebehorende vennootschap de druppel. Zijn manipulaties vielen onder art. 2:207c BW, maar de verboden handelingen waren verricht voor de inwerkingtreding van dit wetsartikel. De uitgemolken 25%-aandeelhouder mocht uittreden, omdat de handelswijze van de grootaandeelhouder een onrechtmatige daad jegens haar en de vennootschap opleverde.

In een aandeelhoudersovereenkomst worden niet zelden aanvullende bepalingen omtrent de positie van de aandeelhouder vastgelegd. Wordt de naleving van deze extra rechten en verplichtingen met voeten getreden, dan weegt dit mee in de toets of uittreding gerechtvaardigd is. Een voorbeeld uit de rechtspraak laat zien dat handelen in strijd met de uit een aandeelhoudersovereenkomst voorvloeiende verzwaarde goedkeuringseisen voor belangrijke aandeelhoudersbesluiten, de voorafgaande goedkeuring van het `jaarplan' en diverse overleg- en informatieverplichtingen een benarde positie van de minderheidsaandeelhouder meebrengen.23 Ook al heeft zo'n aandeelhouder gezien zijn geringe belang dus op grond van de statuten feitelijk niets in te brengen, zijn benarde positie vloeit voort uit de wijze waarop destijds in de samenwerking was voorzien, maar waar geen uitvoering meer aan wordt gegeven. De aandeelhoudersovereenkomst speelt bij de afweging van alle feiten en omstandigheden zo een belangrijke rol voor de toetsing aan de norm van art. 2:343 BW.

Deze functie is alleen te gebruiken als je bent ingelogd.