1.4.1 Maatschappelijke relevantie

Veel burgers komen regelmatig in aanraking met informatieverstrekking van de Belastingdienst, bijvoorbeeld in het kader van de jaarlijkse belastingaangifte. Met name de website van de Belastingdienst en de BelastingTelefoon worden veel geraadpleegd, maar ook traditionele voorlichtingsvormen als baliebezoek of brochures blijven praktisch relevant (paragraaf 3.4). Wanneer burgers zich door de Belastingdienst laten informeren, zullen bij hen verwachtingen ontstaan over de wijze waarop de Belastingdienst het belastingrecht uitlegt en toepast. Tegelijkertijd zullen burgers niet altijd goed op de hoogte zijn van de ‘juridische status’ van de informatie die zij via dergelijke bronnen verkrijgen.1 Ondertussen is de afgelopen jaren duidelijk geworden dat burgers in het (belasting)recht ernstig in de problemen kunnen raken als in het recht niet voldoende oog is voor hun perspectief.2 De positie van de burger in het belastingrecht is een fundamenteel, maatschappelijk relevant thema. In zijn algemeenheid is voor de burger van groot belang dat hij zich – met het oog op zijn rechtszekerheid (duidelijkheid over zijn fiscale rechtspositie) – aan de hand van betrouwbare informatie kan oriënteren op de fiscale gevolgen van zijn handelen, evenals bij de nakoming van zijn fiscale plichten en effectuering van rechten. Het belang van de vraag of burgers op voorlichting kunnen vertrouwen is maatschappelijk gezien dus groot. Het raakt aan de kern van de relatie tussen de Belastingdienst en de burger.3

De maatschappelijke relevantie van dit onderzoek ligt besloten in het vertrouwensbeginsel, dat gaat over rechtsbescherming voor de burger tegen overheidsoptreden.4 Rechtsbescherming is fundamenteel in een rechtsstaat. Tegelijkertijd is rechtsbescherming niet meer of minder belangrijk dan rechtshandhaving (paragraaf 1.7.6). Dat vraagt – óók in het kader vertrouwenwekkende voorlichtende uitingen – om een bepaald evenwicht. Dit onderzoek houdt het huidige evenwicht kritisch tegen het licht en doet een voorstel voor verbetering.

Tot slot heeft het onderzoek maatschappelijke relevantie, omdat vertrouwen een fundament is in de maatschappij, in een samenleving, in het recht, in de rechtsstaat.5 Een schending van vertrouwen kan leiden tot een vertrouwensbreuk, wantrouwen en schade aan een relatie, zo schreef Gorissen eerder.6 Als het gaat om het rechtens kunnen vertrouwen op uitingen of gedragingen van de overheid (Belastingdienst), raakt dat bovendien aan het vertrouwen in en de betrouwbaarheid van die overheid.7 Daarbij komt dat de Belastingdienst voor veel burgers ‘het gezicht’ is van de overheid.8 Ook om die reden reikt de thematiek onmiskenbaar verder dan louter de fiscaliteit. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid wees er in zijn rapport De toekomst van de nationale rechtsstaat (2002) al op, zo vat de Belastingdienst samen, ‘dat het niet inlossen van de verwachtingen die de burgers van de overheid hebben, de legitimatie van het overheidshandelen aantast en de rechtsstaat ondermijnt’.9

Tegelijkertijd zal het niemand verrassen dat de burger niet kan rekenen op de garantie op nakoming van alles waarop hij hoopt of wil.10 Als het gaat om toepassing van het vertrouwensbeginsel waarvoor een strikte wetstoepassing opzij wordt gezet, is het dilemma dat de maatschappij niet alleen is gebaat bij een betrouwbare overheid die zich houdt aan zijn gewekte verwachtingen, maar net zo goed bij een overheid die de wet toepast. Dat maakt het aan voorlichting te ontlenen vertrouwen bij uitstek maatschappelijk relevant.11 Dit onderzoek kan beter inzicht geven in de juridische afwegingen die daarbij aan de orde zijn, met oog voor de positie van burgers.