14.2.3 Rechtspraak over bepaaldheid

Een forumkeuze die inhoudt Tour tout litige le Tribunal de Commerce de Paris sera seul compétent, même en cas d 'appel en garantie ou de pluralité de défendeurs' is onvoldoende bepaald.2 De rechtbank leidt de onbepaaldheid af uit de woorden `tout litige'. Dat lijkt mij niet juist, omdat partijen in beginsel een voldoende bepaalde forumkeuze sluiten, indien zij alle geschillen aan een gerecht willen onderwerpen. In zoverre is de reikwijdte van een forumkeuze in beginsel toegelaten. Pas indien niet duidelijk is wat alle geschillen zijn (uit welke rechtsbetrekkingen), ontstaat een te weinig bepaalde forumkeuze.

Een vordering tot vergoeding van schade die zou kunnen voortvloeien uit twee overeenkomsten tot levering van zaken en verrichting van diensten waar in beide een forumkeuze voorkomt, is voldoende bepaald.3

Voor een rechtsbetrekking waarmee een bankgarantie samenhangt, moet onderscheid worden gemaakt tussen de situatie waarin de forumkeuze voorkomt in de rechtsbetrekking waarmee de bankgarantie samenhangt en de situatie dat de forumkeuze in de bankgarantie is opgenomen. Een forumkeuze in een bankgarantie strekt zich in beginsel slechts uit tot geschillen voortvloeiende uit de bankgarantie, behoudens bijzondere omstandigheden die tot een ander oordeel zouden kunnen leiden.4 De 'bepaalde rechtsbetrekking' is behoudens bijzondere omstandigheden dan ook beperkt tot de bankgarantie en strekt zich niet uit tot de met de bankgarantie samenhangende rechtsbetrekking. In de omgekeerde situatie dat de rechtsbetrekking een forumkeuze bevat en de bankgarantie niet, is de forumkeuze in de rechtsbetrekking in beginsel ook op een geschil over de bankgarantie van toepassing.5 Deze regel is niet van toepassing, indien voor geschillen over de bankgarantie een afzonderlijke forumkeuze is overeengekomen. De forumkeuze kan in dit geval niet aan de bank worden tegengeworpen, tenzij uit de bankgarantie zou blijken dat de forumkeuze in de rechtsbetrekking doorwerkt in de bankgarantie.6 Indien de rechtsbetrekking en de garantie beide verschillende forumkeuzen bevatten, is de grondslag (overeenkomst of garantie) van de eis beslissend.7 Een forumkeuze in een cognossement werkt niet door in de bevrachtingsovereenkomst (met een eigen forumkeuze).8 Indien derhalve een geschil bestaat over het vervoer (overliggeld), is de forumkeuze in de bevrachtingsovereenkomst (charterpartij) bepalend.9 Een verwijzing in het cognossement naar de charterpartij doet daaraan niet af. De forumkeuze in een cognossement is niet van toepassing op geschillen tussen de vervoerder en de ontvanger van de lading, niet zijnde de houder van het cognossement.10 Indien echter de agent van de vervoerder namens de vervoerder vrachtfacturen incasseert, kan de agent zich niet onttrekken aan een forumkeuze in het cognossement met de stelling dat de in algemene woorden geformuleerde forumkeuze slechts betrekking heeft op vordering van de ladingbelanghebbenden op de vervoerder en niet op vrachtvorderingen van de vervoerder op de afzender.11 Indien in het cognossement slechts een forumkeuze is overeengekomen voor vorderingen tegen de vervoerder, valt een vordering tegen de stuwadoor buiten de reikwijdte van een forumkeuze nu de stuwadoor niet als hulppersoon van de vervoerder is aangesproken (onder de Himalaya clausule12in het cognossement die zich ook uitstrekt tot subcontractors), maar rechtstreeks op grond van onrechtmatige daad wegens schade bij het lossen.13 Een vordering van de vervrachter op de bevrachter wegens tekortkomingen van een door de bevrachter ingeschakelde stuwadoor, valt niet binnen het toepassingsbereik van de forumkeuze in het cognossement.14 Indien de forumkeuze in het cognossement echter geldt voor alle geschillen, kan de derde voor wie de cognossementvoorwaarden zijn bedongen — zoals een stuwadoor — zich daarop beroepen.15 Dat is niet anders, indien de eiser een onrechtmatige daad aan de vordering ten grondslag legt.16 Indien partijen een multimodale vervoerovereenkomst hebben gesloten (vervoer van containers met port van Portugal naar Nederland), is de forumkeuze in het cognossement niet van toepassing op een vordering van de ontvanger wegens contaminatie. Het cognossement strekt zich slechts uit tot vorderingen betreffende het zeevervoer en bestrijkt niet de vorderingen gebaseerd op de vervoerovereenkomst (over land).17

Een forumkeuze in de (koop)overeenkomsten die voortvloeien uit of samenhangen met een concessie-, dealer-, alleenverkoop-, afname-, distributieovereenkomst of andersoortige raamovereenkomst heeft in beginsel geen betrekking op de geschillen die ontstaan over de concessie-, dealer-, alleenverkoop- of afname-, distributieovereenkomst.18 Hetzelfde geldt voor een agentuurovereenkomst.19 Beide overeenkomsten dienen te worden gescheiden. Het karakter van de overeenkomsten is te verschillend om aan te nemen dat de forumkeuze in de (koop)overeenkomsten zich ook uitstrekt tot de concessie-, alleenverkoop- of afname-, distributieovereenkomst, afgezien van de vraag of toepassing van verkoopvoorwaarden zich leent voor toepassing op een concessie-, alleenverkoop of afname-, distributieovereenkomst.20 Bovendien zal het uitgangspunt zijn dat partijen hun concessie-, alleenverkoop- of afname-, distributieverhouding geheel hebben willen regelen toen zij de overeenkomst sloten. Indien daarin geen forumkeuze voorkomt, duidt zulks op een afwezigheid van wilsovereenstemming. Het omgekeerde is evenzeer waar: een forumkeuze in een concessie-, alleenverkoop- of afname-, distributieovereenkomst geldt in principe niet voor de (koop)overeenkomsten die daaruit voortvloeien of daarmee samenhangen.21 Partijen kunnen anders overeenkomen.22 De eis van bepaaldheid verzet zich niet tegen een zodanige uitbreiding. De concessie-, alleenverkoop- of afname-; distributieovereenkomst is te beschouwen als een soort kader- of raamovereenkomst, die voor daaruit voortvloeiende onafhankelijke overeenkomsten een forumkeuze kan inhouden. Ik zie de (koop)overeenkomsten echter niet als bijkomstig of ondergeschikt. Een verruiming van de forumkeuze in de omgekeerde richting, namelijk van de (koop)overeenkomst(en) tot de concessie-, alleenverkoop- of afname-, distributieovereenkomst is echter niet voor de hand liggend.

Een forumkeuze in een overeenkomst zal vaak - afhankelijk van de inhoud van de forumkeuze - mede betrekking hebben op een mogelijke onrechtmatige daad die met de (niet nakoming van de) overeenkomst samenhangt.23 Een uitzondering op deze regel is reeds hiervoor genoemd, indien een derde belanghebbende bij de lading van een schip een stuwadoor rechtstreeks aanspreekt op grond van onrechtmatige daad wegens schade bij het lossen.24 Ook indien de eisende partij IE rechten aan de vordering ten grondslag legt, zal een forumkeuze in een overeenkomst die geen betrekking heeft op de IE rechten, niet kunnen worden ingeroepen.25Ik verwijs verder naar par. 16.5 over art. 22 sub 4 EEX-V°/16 sub 4 Verdrag hierna.

Een forumkeuze in een (koop)overeenkomst met een vennootschap met rechtspersoonlijkheid geldt niet voor een vordering uit onrechtmatige daad of wegens schending van statutaire, contractuele26 of wettelijke verplichtingen (bestuursaansprakelijkheid, onrechtmatige daad) tegen de bestuurder/groot aandeelhouder.27 Dit hangt met name samen met het ontbreken van derdenwerking. Niet de bestuurder of groot aandeelhouder heeft zich gebonden, maar de vennootschap.

Een forumkeuze in de statuten van een vennootschap heeft geen betrekking op een vordering tegen de (ex-)bestuurder van de vennootschap wegens verduistering van aan hem (privé) verrichte betalingen.28

Een forumkeuze die schriftelijk tussen partijen is overeengekomen in lopende handelsbetrekkingen heeft niet alleen betrekking op de overeenkomsten ten tijde van de totstandkoming van de forumkeuze, maar ook op latere overeenkomsten van gelijke aard (levering van uienschilfers).29 De overeenkomst waarvoor een forumkeuze wordt overeengekomen, behoeft derhalve niet reeds te bestaan ten tijde van het overeenkomen van de forumkeuze.

Een forumkeuze in de latere vaststellingsovereenkomst heeft geen betrekking op geschillen uit een eerdere (vaststellings)overeenkomst gelet op de uitleg van de latere forumkeuze en de considerans.30 Ook uit deze beslissing blijkt dat het vaststellen van de bepaalde rechtsbetrekking vaak een kwestie van uitleg is. Het onderwerp van beide vaststellingsovereenkomsten was verschillend en het leek daarom voor de hand te liggen de forumkeuze niet tevens op de eerdere overeenkomst betrekking te doen hebben. Bovendien procedeerden partijen reeds toen de forumkeuze in de tweede vaststellingsovereenkomst werd gesloten.