VII.3.2 De voorziene aanvulling

Volgens de Commissie Vennootschapsrecht vormde de in te voeren geschillen-regeling een nuttige aanvulling op het enquêterecht. De procedures kenden namelijk een ander uitgangspunt. De grondslag bij de geschillenregeling bestond uit misdragingen jegens een aandeelhouder. Bij de enquêteprocedure was het beleid van de vennootschap in het geding. Wanbeleid hoefde volgens haar bij de overdracht van de aandelen niet altijd aan de orde te zijn. De voorzieningen van de geschillenregeling verschilden ook 'in hoofdzaak' van de te treffen voorzieningen op grond van wanbeleid. De Commissie Vennootschapsrecht achtte het aanwenden van beide rechtsmiddelen in een voorkomend geval geen bezwaar.1

Bij geschillen tussen aandeelhouders vond de minister het enquêterecht evenmin het meest geschikte middel, zie het voorontwerp van 1981. Een enquêteprocedure was niet steeds mogelijk en leidde ook niet altijd tot de gewenste uitkomst.2 Het belangrijkste verschil tussen de beide procedures was hun — door de Commissie Vennootschapsrecht al aangehaalde — doelstelling. De geschillenregeling was van beperktere aard. Het opheffen van tegenstellingen tussen aandeelhouders die de samenwerking frustreren was volgens de minister iets anders dan het ingrijpen bij wanbeleid. De aandeelhoudersgedragingen konden eveneens als wanbeleid kwalificeren, maar noodzakelijk was dit niet. De afwijkende doelstelling werkte door in de uitwerking. In een enquêteprocedure lag het zwaartepunt bij het onderzoek, terwijl de geschillenregeling het doorbreken van de impasse tussen de aandeelhouders op het oog had. Blijkens het voorontwerp droeg het enquêterecht `méér het karakter van ondernemingsrecht' dan de geschillenregeling. Anderen, zoals de vakbond, waren bij de procedure betrokken. De geschillenregeling beoogde slechts de patstelling te doorbreken.3 Toch zag de minister ook overeenkomsten. De rechter mocht ingrijpen wanneer er iets 'mis' was binnen de vennootschap. Dit kon ertoe leiden dat de aandeelhouders optraden op grond van beide procedures. Deze samenloop achtte hij mogelijk.4

De in 1981 geventileerde uitgangspunten kwamen in de toelichting op het wetsvoorstel in 1985 veelal ongewijzigd terug.5 De wetgever bedacht daarbij dat het palet van definitieve voorzieningen na gebleken wanbeleid (art. 2:356 BW) uitbreiding behoefde. Als een duvel uit een doosje kwam de tijdelijke overdracht ten titel van beheer te voorschijn. Over de uitbreiding van de door de OK in een enquêteprocedure te treffen maatregelen was tot dan toe met geen woord gerept in de totstandkomingsgeschiedenis van de geschillenregeling. De voorziening kwam volgens de toelichting van pas indien de tegenstelling tussen de aandeelhouders in een enquêteprocedure het predicaat wanbeleid had gekregen.6 Om te voorkomen dat het uiterste middel van ontbinding resteerde als enige oplossing, werd de tijdelijke overdracht ten titel van beheer in art. 2:356 onder e BW opgenomen.7 De OK mocht onderdelen van de geschillenregeling van overeenkomstige toepassing verklaren. Op welke de wetgever doelde, blijft (mij) onduidelijk. Met de tijdelijke overdracht kreeg een onafhankelijke derde stemrecht in de aandeelhoudersvergadering en werd de patstelling tussen aandeelhouders die tegenover elkaar stonden, doorbroken.8

De procesrechtelijke problemen rond cumulatie van de enquêteprocedure en de geschillenregeling kwamen nog aan de orde tijdens de parlementaire behandeling.9 De minister antwoordde dat verwijzing naar de OK op grond van art. 158 Rv (oud, thans art. 220 Rv) voorstelbaar was, al moest het wel gaan om dezelfde procespartijen in formele zin.10 Ook al hoeft van formeel identieke procespartijen geen sprake te zijn omdat connexiteit ook tot verwijzing kan leiden, toch kan mijns inziens de OK als bevoegde rechter in een enquêteprocedure niet gelijktijdig de vordering van de geschillenregeling in dezelfde procedure behandelen. De een is namelijk een verzoekschriftprocedure (art. 2:345 BW), terwijl de geschillenregeling dagvaardingsprocedures behelst. Daarbij is de geschillenregeling een procedure in twee feitelijke instanties, en zou met verwijzing naar de OK de procedure in eerste aanleg worden overgeslagen.11 De minister sloot tot slot niet uit dat de geschillenregelingprocedure 'aanzienlijk sneller' zou zijn dan de enquêteprocedure. Met de laatste kon bovendien de overdracht van de aandelen niet bereikt worden.12 Hij bleef `betrekkelijk laconiek' over de vertragende samenloopperikelen.'13

Ten tijde van de totstandkoming en invoering van de geschillenregeling meenden veel schrijvers (nog) dat de praktijk de voorkeur zou geven aan een uitstoting of uittreding in plaats van aan een enquêteprocedure.14 De OK behoefde niet naar het zware middel van de ontbinding te grijpen (art. 2:356 sub f BW) maar kon de overdracht van de aandelen ten titel van beheer bevelen (sub e) en zo de definitieve overdracht alvast ` stimuleren'.15 De samenloop van de twee procedures werd als voordeel gezien. Bij een deadlocksituatie waarin de aandeelhouders ieder de helft van de aandelen hielden, bood de geschillenregeling een betere en snellere oplossing dan 'het paardenmiddel van de enquête', was de gedachte.16 De nuance kwam van Maeijer. Nog voor de invoering van de geschillenregeling sprak hij over de enquêteprocedure als een 'heilzame en effectieve weg', waarmee geschillen tussen aandeelhouders (tevens bestuurders) op effectieve wijze binnen korte tijd werden opgelost. Bij een impasse in de besluitvorming was een verwijzing naar de nieuwe, ingewikkelde dagvaardingsprocedure niet aan de orde. Integendeel, de enquêteroute moest volgens hem zeker worden opengehouden.17 In het verlengde hiervan concludeerde Boukema in 1988 dat de geschillenregeling niet de goedkoopste en zeker niet altijd de snelste weg hoefde te zijn om uit een patstelling te geraken.18

Raaijmakers bedacht dat bij het gelijktijdig starten van de twee procedures de enquêteprocedure voorrang genoot, indien de aandeelhouders over en weer geschillenregelingvorderingen hadden ingesteld. De vordering van de aandeelhouder die verantwoordelijk was voor het wanbeleid, moest worden afgewezen. De definitieve oplossing werd daarna verkregen met de geschillenregeling.19

In de loop der jaren kantelde het beeld. Achtte Van der Grinten in 1992 de geschillenregeling onder omstandigheden een betere oplossing, vijf jaar later schreef Leijten dat de aandeelhouder op korte termijn meer baat had bij de enquêteprocedure.20 De voorlopige voorziening van art. 2:349a lid 2 BW (ingevoerd in 1994) bracht de gewenste snelheid. Hij vond de laatste procedure een praktisch alternatief voor de geschillenregeling, ook al is sprake van 'indirecte ineffectiviteit' omdat de enquêteprocedure in de praktijk werd gebruikt in situaties waar de geschillen-regeling voor was geschreven.21 De geschillenregeling is volgens Leijten zelfs `procedureel ongeschikt voor het bereiken van een snelle uitweg'.22 Met de minnelijke overdracht diende de enquêteprocedure als 'remplaçant' van de uitstoting of uittreding.23

De voorspelling van de wetgever dat aan de enquête geen behoefte meer was, is niet uitgekomen.24 De strijdende aandeelhouders kiezen duidelijk voor de snelle uitweg van de enquêteprocedure en laten de geschillenregeling massaal links liggen.25